Page 1 - Елбет ерегей

САХ А1ЛИТЕРАТУ РАТА

Олбет орогей

"Гражданин, патриот, коммунист, поэт тутаурдуктуксыаналаабыттара. Платон Алексе­ нускайга, И.Н. Бараховка.одйй. мэддьисугуруйэ- ратуратыгар биир бэлиэ кестуу буолара
диэн ейдебуллэр баар эбит буоллахтарына, евич айымньыны "сахалыы революционнай по­ рин,"норуот естееБе" аатыран уевуллэр да кэм- саарбава суох.
бикиги келуенэ суруйааччыларыттан бастьиг эзия маинайгы хараначчыта” диэбит, эдэр авто­ нэригар кинилэртустарынан биир эмэ куйаван Сергей Васильев, Маяковскайдыы эт-
миэстэ киниэхэ буолуох тустаах дии саныы- ры бэркэ себулуур, субэлиир-амалыыр буолбут. тьшы эппэтэбин уелээннээхгэрэ еруу ахгаллар. тэххэ, поэзиятын туох баар лыккынас
бын". Отгон Сергей Степанович Ойуунускай туйунан: Кини саха бастакы уйулуччулаахсуруйааччыла- кууйун улэлээн иитиллэр маасса аракаты-
Суорун ОМОЛЛООН. "Мин киниэхэ оччобо даБаны, билигин даваны рыгар утуе сыйыанын, бэл, репрессия ыар сыл­ гар анаабыта. Ити еттунэн кини публици-
ис сурэхпитгэн махталлаахпын. Биирдэ эмэ кини ларыгар хайан да уларыппатав3- стическай кууруутэ, романтическай телене
Сергей Степанович Васильев бу ааспытуйэ утуе субэтин аахайан истибэккэ дуу, буоларынан- Ава дойду аддьархайдаах сэриитин сыллары­ саха поэттарыттан П.А. Ойуунускайы ор­
20-ссылларыгарЭллэй,АммаАччыгыйа, Кун буолбатынан аахсан дуу, бастын учууталбын кэ- гар кини поэт-патриот быйыытынан куустрэх- дук утумнуур диэххэ сеп. Оттон ойуулуур-
Дьирибинэ, Уурастыырап, Абавыыныскай, лэппэтэхпитгэн уерэбин”, — диэбиттээх. тик кууркэйэн "АндаБар","Кылбан'наа эрэ, кы- ойуордуур ньыматынан, тылынан-ейунэн
Суорун Омоллоон, Степан Ефремов, Тыайыт, Педтехникуму бутэрээт, Сергей Степанович лыйым!", "Ийэ алгыйа","Ь1ллаа эрэ, хамыйым!" норуот уус-уран айымньытын поэтикатын
од.а. ыччат, комсомол суруйааччылары кыт­ Уус-Алданна уерэх сапаатын сэбиэдиссэйинэн курдук лынкынас айымньылары суруйталаабы- кытта ыкса сибээстээБинэн Оксекулээх
та биир кэмнэ литературава киирбитэ. Кини- улэлиир. Буттуун уерэхтээйин санардыы тэрил- та этгээБИ эрэ эймэниппитэ, ейегейдеех естееБу Олексейтен ситимнээх курдук кестер. Ол
лэр сана олох этиннээх-чэбыл ьаннаах "саас- лэн эрдэБинэ, оскуолалар аБыйахтара, учуутап- утары ергейерге уохгаахтык ынырбыта. Совнар­ гынан баран, саха сака кэмнээви поэзия-
кы кэмин" баттайа кэлбитгарэ. "Бары саха бы - лартиийбэттэрэ,аналуерэхтээх учуугал тарбахха ком салбуйарбэрэссэдээтэлэ И.Е. Винокуров со- тыгар ураты миэстэлээх поэт Сергей Васи­
лыргы эрэйдээх-буруйдаах оловун этхарах- баттанара. Санасэбиэдиссэй хара маннайгыт- рунуулаах туруорсуугунан кинини Саха сирин льев кээмэйдээх, силлабическай куорманы
пытынан кербуппут, эппитинэн-хааммыты- тан олохтоохторготирэБирэн эрчимнээхтикулэ- суруйааччыларын тэрийэр кэмитиэтин эппиэт- да тумнубатава. ОксекулээБИ, Ойуунус­
нан билбиппит. Ол да ийин революционнай лээн барбыта. Сир аайы оскуолалары айыталаа- тиир секретарынан бигаргэтиллиэБИтган ыла кайы, Сергей Васильевы да ылан кердеххе,
уларыйыыны эвэрдэлии ууммуппут, харанат- Ьынна, санаоскуоладьиэлэрин тутууга, кини­ суруйааччылар атарахсыйбыт тэрилтэлэрэ ере кинилэр айымньыларыгар фольклору кыт­
тан сырдыкка, кыраныыттан алгыскатахсы- лэр базапарын боБергетууга нэйилиэнньэ бэрт кетеБуллэр, хас да те гул бу дуойунаска быыбар- та сибээс улахан буолан баран, сакаттан
ыны айхаллаабыппыт. Угуспут комсомолец, тумсуулээхтиктуруммута. Уерэхсалаатын улэти- данан улэлээбитэ элбэх утуе тумуктэрдээх буол- сака этапка ол адьас тус-туспатык сайдар.
биитэр комсомол га чу гас (холобур, мин) эти- гэр доруобуйахарыстабыла, ыраас олохбоппу- буга. Саха суруйааччыларын тэрилтэтэ РСФСР- Ава дойду сэриитин сылларыттан ыла
бит. Отгон акпяыбынас туйунан этгаххэ, "абы- руостара эмиэ кииреэрэ. Сэллик, трахома, од.а. га бастакы кэккэбэ ахтыллар буолбуга. поэт кекул куорманы туттуута байыйан
тай" актыыбынай дьон буолуохтаахпыт. Ор- быпыргы олохтон хаалбыт социал ьнай ыарыы- Сергей Степанович фашист халабырдьытга- барбыта айымньытын ис публицистичес-
дук Сэргэй!.. Санаан кэбийин — бийиги лар буруукээбит кэмнэрэ этэ. Райздрав диэн тэ- рын утары Абэ дойду Улуу сэриитэ уганнээн тур- кай кууруутун кытта ситимнээх. Кимиэхэ
келуенэсуруйааччылартан, кини курдуколох риптэ уескуу илига, медпуун, биэссэр диэн бука- даБына уордаах-кылыннаах айымньылары су- да маарыннаабат ураты истИиллээх, суол-
уес сууругэр 050 саайыттан киирэн, этэргэ тын аБыйаБа. Итилэргэ эдэр салайааччы санар­ руйарынан, Суруйааччылар сойуустарын салай­ лаах-иистээх бедек поэт талаана уунэ-
дылы, кылаассабай oxcyhyy уотугар этин-хаа- дыы тэнийэн улэлээн эрдэБинэ, кинини Дьоку- ааччы быйыытынан угус элбэх улэни тэрийэри- урдуу турбутун тийэх улахан айымньыта
нынэрчимин ким даманы хатарбатаьа... Би- ускайга ыныран ыпаллар. СКСК-тын тэрийэр нэн мунурдаммакка, арБаа фронтга уот кутаа "Ытык Ильмень" туойулуур. Ааспыт алдь-
йигиттэн кини эрэ эдэр саайыгар улахан эппи- инструкторский отделыгар сэбиэдиссэйинэн, ол инники кирбиитигар барарга быйаарыммы- архайдаах кыргыйыыга охтубут хаан-уруу
этгээх салайар улэ^э анаммыта. Ол да ийин кэннитгэн ИздательствоБаполитическай-маас- та. 1944 сыллаахха сайын Д. К. Сивцевтиин-Суо- дьоннорбутугар, улуу Лена кутун-сурун
кини, уус-уран тылы сытыы батас оностон, сабай литература эппиэтгиир редакторынан улэ­ рун Омоллооннуун Саха сирин аатытган улахан икэриммит ыччаттарбытыгар, ол дойду
эмиэ хайабыт да иннинэ, холкуойунай тутууга лэтэллэр. Кини 1931сыллааххакомпаргияБачи- эппиэпээх командировка ылансэриилэйэр Ар- сирин кытта сир, салгынын кытта салгын
анаан"Арамаанартыала"поэманы 1929 сыл- лиэнинэн ылыллыбыта уонна итисылтан 1934 миябэ (4-е У крайне кай фронтга) икки ый устата буолан "эттиин-хаанныын икэ былаас-
лаахха суруйбута", — диир поэт уелээннээБэ сылга диэри СКСКчилиэнинэн талыллан, ула- сылдьан бэрт элбэх фронтовиктары, ол ийигар пыттарга" кини анаан-минээн тиийэн
ытык кырдьавас норуодунай суруйааччы Су­ хан итэбэли ылбыта. биирдойдулаахгарын керсен тереебуг норуот- сугуруйбутэ, ол хаарыан дьоннорбут аат-
орун Омоллоон. Ити курдук, Сергей Васильев Маассаны салайыан, улэни сатаан тэрийиэн тарын аатытган игии ЭБэрдэ, элбэх бэлэх-ту<1ах, тарын ааттаан тойук туойбута, хомуйун-
поэтическай айымньыта куурээннээхуопсас- септеех эдэркээн кийини республика салалтата алгыс тыллары тиэрдибиттэр, иститг-сылаас наахтылын кууйунэн кинилэргэ уйэлээх
тыбаннай салайар, тэрийэр улэтин кытта бы- таба керен, бастаан Мэнэ Ханапаска, онтон керсуйуулэртэриллибиттэр. Ыраахтыылга Саха ейдебунньук туруорбута.
стыспатсибээстээхтиксайдыбьпп. НьурбаБа оройуон Ситэриилээх Комитетын бэ- сирэ хайдах олорорун, тугунан тыынарын, Семен Данилов эппитин курдук, Сергей
Дьаданы улэ-хамнас дьонун эйгэтигэр рэссэдээтэлинэн улэлэтэллэр. Дьэ, онно кини фронтга тугунан.тейенен кемелейерун кини­ Степанович урукку еттугар сунньунэн эпи-
иитиллибит Сергей 050 эрдэБиттэн кыйалва- сана тэриллэн эрэр олох чаБылхай салайааччы- лэр тоБО-хоро кэпеээбиттэрэ, фронтовикгартан ческэй поэт быйыытынан ордук-хото бил-
лаах олохтоох бар-дьонун ис сурэБИтгэн ьггык- тын быйыытынан талаана харахха илэ костер махгалбайыыба тылларын истибиттэрэ, фронт лэрэ, отгон тус бэйэ сурэх-быар иэйиилээх
тыы, кинилэр сырдык кэриэстэрэДиэн туох гынаарыллыбыта. Бу туйунан сийилии ырыты- —тыыл иЛ5тыыннаах ейбйэйэ олохтоммута. лирическэй ырыалары-хойооннору 1950-е
эрэтуй&ааБЫ, у^элййй онорорготалаКыы- ”ыны онерудхха cell. КиНИ хайдах ере куурэн улэ- Поэт бл'ОБу мра май^Аййтйн романтика- сыллартан бэттэх элбэхтик айыталаабыта
лаахбуолара."Терейпупэрин’олдхтороулуус- лээбитйн, авыйах сыл ийигар ити оройуоттар лаахтык, сырДык кыраасканы Хойуутуктугган киниэхэ сан а суурээн курдук кестубутэ, та-
тан куоракка, куораттан улууска кэлэр-барар олохторун-дьайахтарын, экономикаларын кийи хойуйбута. Буолумуна, кини сана уйэуескэппит лаанын биир кэрэ етте арыллыбыта.
аартыкка баар буолан, оччотообу уопсасты- соьер гына ере кетехпутун туйунан оччотоову- ырыайьгта буоллаБа. Республика Кыйыл Знамя- "Сурэх ыллыыр" (1969 с.), "Оловум уйун
бава буолуталыыр дол гуннар сонуннара кы- ну учугэйдик билэр кырдьаБастар ахтыыларын тын туппут «хорсун улэ чэбыл туойутун ситис- ньууругар" (1979 с.) диэн хомуурунньукта­
рыы сирдэрдээБэрордук ийиллимтиээтилэр. "Бийиги Сэргэйбит"диэн 1997 сыллаахха"Бичик" пит Мэнэ дьонун» уерэ-кете туойар, «киэн рыгар киирбит кийи дууйатын эгэлгэ иэйи-
Итиэннэ ити кэмнэ Суоттуга элбэх олонхо- бэчээттээбит кинигэтипэн даааван билиэххэ сел. Ньурба ыччатын кытта ыллайа хаампытйИ», итин, ейун-санаатын ерукуйуутун дирик
йутуутуйануескээбитсирэ. Итинниктулала- Санардыы тэриллэн эрэр ити икки улахан орой- улэлээбигин-хамнаабьпын махгана ахгар. Урдук туейуулээхтик дьуйуйэр хойуйууларыттан
айын aha Бас эттээх 05050 ейугэр-санаатыгар, уоннарга, тейе да авыйахтыы сыл улэлээтэр, Сер­ эппиэпээх улэбэ да сылдьан, куннээБИ олоБор- кестерунэн, "поэт урукку эпическэй айым-
инники дьылБатыгар септеех сабыдыалы гей Степанович дирин суолу-иийи хаалларбыта, дьайаБар даБаны кини, сорохтор курдук,уейэ- ньыларын курдук, кини лириката даваны ки­
о норбута мунааБа суох. олохтоохтор истин ытыктабылларын, махталла- нэн керуу, кейуун тонуй майгы букатын сысты- миэхэ да маарыннаабат сонун кыраасканы
Муруга уерэнэ сырыттавына, улууска ко­ рын ылбыта. Кини салалтата киэи далаайын- батах кийитэ. Эдэр уол саайыттан кырдьыар ди­ бийиги поэзиябытыгар киллэрбитэ" (Семен
мячейка тэриллибитигар, кини биир бастакы- нааБа, дьон олобун бары еттунэн керере, куо- эри сурэБЭ-быара кэрэвэ, учугайга ыраас тапта- Данилов).
нан комсомолга киирэр, сана тариллибит пи­ ратуоннатыасирэ, оройуоннар, холкуостархар- лынан умайар. "Тапталы керсубэтэх эдэр саас — Бу поэт хойуйууларын сорохтор "уннь-
онер этэрээтигар бастын байаатай буолар. дарыта сибээстэйиилэрин, кемелосуйуулэрин, тайырдьа умнуллубугтымныь: таас" диэн дэлэбэ уххай-санньыххай", тыла элбэх дииллэрэ,
Оскуалаватахсар истиэнэхайыатгарыгар, или- уопут атастайыыпарын, кургуемнээх улэни сата­ этиэ дуо. Оттон обобо таптал киниэхэ дьикинэн, кини ураты истиилин
инэн суруллар сурунаалга ырыаны, хойоону ан тэрийиини бастаан кини олохтообута. Кини "елбеедуйбэт урук кун, елбет-суппэт уйун уйэ". ейдеебеттен тахсар. "Мин хойооннорум,
суруйууга бастакы холонуулары онортуур. тэрээйиннэрэ республикаБа утуе холобур буол- Поэт "ХотоБОйдоохгор тустарынан" хойоонно- ырыаларым кыым, телен сыыстаах буола-
Саха бастакы суруйааччыларын айымньыла- буттара,”Сана олову айабыт" (1934 с.) диэн ки- рун белеве, "Эрчимэн Бэрган", "Уолан Харда- айылар.., кэлик манна иттэ-сыралла, кы-
рын кетуппэккэумсугуйан аавар. Кинини весе нигэбэ сырдатыллыбытгара. аччы","Кун Эрили",атындаолонхолоро—обо наттана-теленнене туйук!" ("Уоттаах отуу-
уерэнэсырыттавынаисториявабиллэр ЧОН Ити ул угар тэрийэр-салайар куустээх улэтин аймах кэрэхсиир айымньылара. ларым") — диэн кини ыкырара, айымньы­
этэрээтин байыайынан аавына сылдьыбыт- быыйыгар элбэх ырыаны-хойоону суруйталаа- Улэйит норуот урдук ситийиитин, кыайыы- лара аавааччыны куурдэр, сургэтин кетевер
тар. быта "Мэнэлэр хайа урдугэр" (1935 с.),”Ньурба тын-хотуугун, туох баар сырдыгы, кэскиллээби кыахтаахтарыгар эрэнэрэ. "Айар тыл авата"
Уунэрга-сайдарга куустээх бавалаах уол са- биэрэгар" (1939 с.) диэн хомуурунньуктарыгар улуйуйэн айхаллыырынан кини мунурдамма- Оксекулээх Олексей: "Якутский язык очень
амай тобоостоох эйгэбэ, бастакы сэбиэскэй киирбиттэрэ. Маны тайынан "Сэтгэтуруйа" (1935 тава, олох омсолоох кестуулэрин, сатавай са- фигуральный, а в народном эпосе — витие­
интеллигенция уескууругэр сыаната билли- с.) диэн хрестоматийнай буолбут поэманы айбы- лалтаны, биирдии дьон туктэри быйыыларын ватый, любящий аллегории и сравнения в
бэтеьгелеех Дьокуускайдаавы учуугал техни­ та. сытыы кылыс тылынан охсон сатирическай хо- длиннейших периодах, потому для исследо­
ку мугар уерэнэ киирэр. Манна кини респуб­ Икки улахан оройуоннаситийиилээхтик упэ- йооннору, очеркалары элбэви суруйталаабыта. вателя-европейца весьма трудный", — диэн
лика оччотооБусалайааччыларын М.К. Ам­ лээбит Сергей Степановийы аны республика сто- Поэт тыла, ардыгар, «сибэкки курдук намчы», саха уус-уран тылын, поэзиятын уратытын
мосов, И.Н.Барахов, П.А Ойуунускай, од.а. лицата Дьокуускай куораты кылгас кэм ийигар ардыгар, «чавылБанныы охсор» уохтаах, арды­ туйунан бэлиэтээн этан турар. Холобур,
теленнеех революционердары илэ бэйэлэрин хаалыыттан тайаарарыгар сорудахтаабыттара. гар, «буомба курдук эстэр» куустээх. саха ырыатыгар судургу "Аан дойду" диир
кербутэ, этэр тылларын элбэхтик истибитэ. Хомойуох ийин, сир-дойду урдунэн репрессия Санаттан сака кэм уескэтэр проблемала- оннугар, "Авыс иилээх-саБалаах, атааннаах-
Сытыы тыллаах араатар уолу хаста да техни­ хара ейех былыта саба буруукээбит кэмигэр, ки­ рын Сергей Васильев куурээннээхтик ере менуеннээхайгыр-силикаан ийэ дойду" диэн
кум комсомольскай ячейкатын сэкэрэтээри- нини сугун улэлэппэтэхтэрэ, сымыйанан баай- кетевуллэн сылайары билбэккэ хойуйбута. тэгилиттэн этиллиэвэ, "тулуктуун", "харагга
нэн талаллар, маны таЬынан комсомол куо- сан куорат еэбиэтин бэрэссэдээталипэн устубут- Абэ дойду сэриитин кэнниттэн норуот айар- туун" диир оннугар "туертсуллугэстээхтумэн-
ратгааБЫ уонна уобаластаавы комитетыгар тара, партиятгантайаарбытгара, САССР Верхов- тутар улэвэ турунуута, аан дойдуга сэриини бараан туун" дэниэвэ... Отгон Сергей Васи­
улэлэтэллэр. Ити кэмнэ кини Сата Байылай- най Сэбиэтин депутатын эбээйинэйин толоро- куеттээччилэри утары эйэлээх олох туругу- льев норуотун хойуйар ньыматын сана кэ-
ап, Борогонец диэн псевдонимнаах ырыала- рун кытаанахтыкбоборго, Суруйааччылар сойу- рарын туйугар охсуйуу, кийилии быйыы, гу­ мкэ сайыннарбыт, уейэ кэрдиискэ тайаар-
pa-xohooHHopo "Кыымна", "Хотугу ыччакка", устарыттан тайаарарга эппитгэрэ, сыл анарын манизм темата кини айымньытын эргийэр быт поэт буолар. Суруйааччыга саамай урдук
"Эдэр бассабы ы кка" бэчээттэнэллэр. кэринэдьиэхаайыьпыгаролордубутгара. Партия киинэ буолбута. "Кылбайыйар кыраан уута", наБараада —норуот таптала, норуотбилини-
Оччотообу революция дурбуенугар, ыйы- ККхонгурусллууркомиссиятыгарунсэн, НКВД- "Токоно оБОННЬор", "Сир уустара", "Сака си- итэ. Норуот бастаан уйукгубут "сааскы кэ-
ылаах-хайыылаах мунньахтар, миитиннэр, лартимир кытаБастарытган кып-муччукуоппу- бэккилэр", "Сэрии буолбатын", "Освенцим миттан" савалаан унньуктаах уйун оловун
араатардар уйэлэригар уерэнээччи ыччат па- та. кырыыр", о.д.а. хойоОнноругар кини публи- уйэ-саас тухары елбеедуйбэт гынауустукта-
артаБа опорой уерэнэринэн мунурдаммат эта. Ава дойдуга, тереебуг норуотугар итэбэлин цистическай куолайа сакалыы сатараабыта. ан хойуйуу, фол ьклортан ситимнээх сана ку­
Куоракка ыытыллар араас тэрийэр, авытаас- кини хайан дабулгуруппатаБа. Ити сыллардааБь; Сэрии кэннинээби поэт саамай улахан ай­ орманы, истиили уескэтии, поэзиява ураты
сыйалыыр-маассабай улэлэргэ (туох-ханнык хааннаахрепрессияныбыстахбэтэрэнэн салай- ымньыта "Аччыгый уол" диэн хойоонунан суурээни киллэрии,—бу айар улэйиккэ суунэ
иннинэ комсомолецтар) актыыбынайдык ааччылар тэрийбит дьыалаларын курдук романыгар 20-30-с сыллардаавы норуот хорсун-хоодуот быйыы. Ону ситиспит саха
кытгаллара, улуустарга боломуочунай буолан ейдеебут буолуон сеп. Фашистскай Германия сака олоххо уктэммит уустук охсуйуулйах литературатын биир чулуу бэрэстэбииталэ
тахсаллара. Ол курдук, Сергей Степанович кыыплыы саба туйуутун утары Абэ дойду сэрии- кэмэ, естеехтер улэйит былаайын ийиттэн Сергей Степанович Васильев дьону ырааска,
тереебутулууйугарсиртунэтигар, бастакы ар- тэ куедьуйбуг сылларыгар Сергей Степанович сытытар уодайыннаах дьайыылара эпичес- урдуккэ, утуевэ угуйар Сырдык сьщьаайдаах
тыалы тэрийиигэ, бурдук соБотуопкатыгар дойдутугар Суотгу сэтга кыпаастаах оскуолаты- кэйдик ойууланар. Автор суунэ проблеманы баай-талым нэйил иэсгибэтэ, бэйэтэ этэринии,
куурээннээхтик улэлээбитэ. Эдэр поэт' Ара- гардиректорынантахсыбыта. Онно хайдах кур­ хорсуннук кетехпутэ, олох кырдьыгын таба уйэлэргэ "сандаарар сайарва кынаттаах кун
маан артыала" диэн бастакы дьойуннаах ай­ дук инициативалаахтык улэлээбитин туйунан тайаммыта, куустээх хартыыналары айыы кыталыга буолан куерэйэ-кылбайа
ымньыта 1930сыллаахха”Кыйыл ыллык"су- биир туспа утуе кэпеээн. кердертеебутэ. Тейе да айымньы, ордук кэ- кетуевэ!"
рунаал 1-й уонна "Эдэр бассабыык” хайыат Сергей Васильевбэйэтинулуу революционер лин етте, уус-ураннык ситэ чочуллубакка
муус устар 24 кунунээБИ нуемэрдэригэр бэчэ- убай дьонноругар М.К. Аммосовка, П.А. Ойуу- хаалбытын иннигэр, бийиги сахабытлите- Н. КОПЫРИН.
этгэммитэ. Поэманы П.А Ойуунускай, Кундэ