Page 1 - Сытыы хабырыйсыы сылларыгар

«MYPY САЬАРБАТА» 2 Алтынньы 16 кунэ, 1997 сыл.

1941 сыл сайына тиийэн бэйэтэ. хайаан кулуу-оон- сээтиет. Суруйан Да ке Бын. Дьэ, кийигин,— диэн
кэлбитэ. Мин оскуолава ньуу тылланнарай?— дии Бийиги, Суотту олохтоохторо, Сергей Степано­ руеххэ сеп,— диэн баран, кэлэйбитин биллэрбитэ.
улэлээбитим ахсыс сила санаабытым. Дьэ, мантан вич Васильевы быйаччы — Сэргэй, бийиги Сэр- еруу сэргэБэлээтэвинэ буо­
сараланара саарбахсыйач ыла этэ, Сэргэй бийиги гэйбит диэн ааттыыр буоларбыт... Онон бу ах- ларын курдук, олорор бэ­ Аны Намыын оронньор:
барбыта. Toro диэтэххэ, истиетник бодоруйуубут тыыбар кини аата уксэ Сэргэйинэн суруллуора. йэтэ ойон туран, икки — Дьегуер, эн аймах-
бутун аан дойдуну дол- саваланыыта. Сэргэй миигиттэн туерт-биэс сылынан ава этэ. илиитин |сиэбигер уКтан, тарыет саастарын тухары
гуппут, аймаабыт Asa дой­ Фойе даваны быйыы- Тереебут-уескээбит олохпут 6—7 биэрэстэ кур­ кехсун этитэ хаамыталаа- ырыайыттарынан, олоет-
дуну кемускуур улуу сэ- майгы уустук уратылар- дук тэйиччитэ. Оччотооруга ити балай эрэ ыраа- бытэ. Дьэ, ити аата Сэр­ хойуттарынан уонна <э-
рии куедьуйэн турбута. даммытын урдунэн, уорэх рынан аарыллара. Мин курдук хоргус, муетутах гэй ылынна. Аны саарба- йэнньиттэринэн биллибит
Кун-туун немецкэй-фа- балаван ыйын 1 кунуттэн, oro мээнэ сыбыытаабат сира этэ. Сэргэй oro саа- Балаайын суох! дьоннор. Эн истэриет буо­
шистскай сэриилэр бийиги син урукку буоларын кур­ йыттан сытыы-хотуу дворовой буолан, саета оло- Кырдьык, ити кэпсэтии луо, былыр Наара Суову
тереебут Ийэ дойдубут дук, сараланан барбыта. ру тутууга эрдэттэн актыыбынайдык кыттан, нэ- кэнниттэн бутун респуб­ олоетхоро, ырыара уйуи-
киннигэр кимэн киирэр Оччотоову быйыыны-май- йилиэгэр, кэлин улууйугар даваны тахсыылаава лика урдунэн киэет бийи- бут эйэет быраата Буетур
хомолтолоох сурахтара гыны дьиетнээвинэн эттэх- биллэн-кестен, дьон-сэргэ улаханнык корер, са- рэбили, сэетээриини ыл- диэн баара. Онтон абаран-
ынырык ыар баттыгас буо- хэ, улэлиир-олорор усу- ныыр кийилэрэ буола охсубута. Онон мин кини- оыт бедегг публицистиче- — олоетхойут Тиэхээн,
лан и’пиллэ турара. Сэрии луобуйа олус ыарахан этэ. лиин oro сааспар бииргэ оонньоон-керулээн бодо- скай ыстатыйа «Кыым» убайыет Быкаайык Байы-
yhyypa, алдьархайдаара, Сут уонна сэриигэ хотто- руспатах кийибин. хайыакка бэчээттэммитэ. лай аатырбыт олоетхойут-
алдьатыылаара биллэн- руу хомолтолоох сурахта­ Суотту начальнай оскуолатыгар уерэнэр кэм- Онтон бийиэхэ олохтоох- тар этилэр. Эн уерэхтээх
кестен испито. ра улам кутталлаах, дьик- мэр Сэргэй улуустан киирэ сылдьан: «Дьегуер, торго культурнай сайы­ кийи дьарыктанарыет буол-
Бийиги сэттэ кылаас- синнэриилээх буола тур- учугэйдик уерэнэр уйугун. Дьэ, кытаат!»—диэн лык туйунан -боппуруойу лар, барар, туох эмит тах-
таах оскуолабытын баста- буттара. Онно эбии ыара- баран тебебуттэн имэрийэн ылбыттаах. Ол тубэл- бэйвбит Сэргэйбит кет®-. сыа этэ. Ити радиобыт
кынан бутэрбит, дьон буо- ханы всевообуч (редак- тэнэн улаханнык киэн туттар, тэетнээхтэрим ор- Бен, ити боппуруос ордук туох буолан дьеллеруйэн
луохтара диен куутэр тап цияттан: итинник буттуун тотугар кийиргэнэр кийи этим буоллава. Кэлин дуурээннээхтик турбутун торо барда? Ырыайыт да
таллаах оролорбут, Дьо байыаннай уерэхтээЬини улаатан да бараммын хам-хаадьаа керсерум, ес- тумугэр, «Лена» совхоз кийи ыллаан эрэр диэн
куускайдаары орто уорэх ааттыыллара), уескэппитэ. куеру кэпсэтэрим. сайылык фермаларыгар • чугастан Истэ тахсыбы-
заведение.ларыгар уерэ- Хас еребулбут дьиетнээх механизацияламмыт, учу­ тым,— эмиэ хомун бил-
нээччилэр сайьн-пгы кани- байыаннай уерэвинэн дьа- ---------------- XXX----------------- гэй титииктэрдээх, улэ- лэрдэ.
кулларыгар тахсан сын- рыгырыыга барар буолта. йиттэр олороллоругар Сэргэй бийикки арды-
ньана, уеро-кето улэлии- Онон еребул диэни бука- уонна сынньаналларыгар бытыгар араас боппуруос-
хамсыы сылдьыбыттара. тын умнубуппут. Байыан­ Сытыы табыгастаах киэет-куоет тарга маннык кэпсэтиилэр
Кинилор бары аармыйара най уорэххэ 16 саастаах сайылыктар баар буоллу- угустук буолуталыыллара.
ын'ырыллан атаарыллар оволорбутунуун, учуутал- лар. Ол тугэннэри ейдеен кэ­
сорохтор кыайан кыатам- тахса кийи кыттыбыта хабырыйсыы бэлтэм саайыары кыйын бэйим ыйа бутэн, ахсын-
кутурваннаах тубэлтэвэ, лардыын уонна байыаннай
сорохтор сурэхтэрэ ытыы- эбээйинэстээх нэйилиэн- Бу суруйар иккис ту- лэн, кини этэрин курдук,
рын кыатана, уурэ сатаан, ньэлиин барыта 200-тон буолбута. Мин Сэргэй­ ньыны кытта аахса оло-
макка харахтарын ууту- Докторов — этэрээт ко­ дээххэ киирэн тыа сону­ рон, бэйэбин бэйэм суут-
нун кэпсээн бутэрэрбин танан уонна Сэргэй чуга-
нан сууна-сууна, чахчы миссара, оттон учуутал- кытта, Сэргэйим: «Хайа, йаспыт дьоннорун туох эмэ
тереебут буордарыгар тон­ .„ар рота, взвод, отделе­ сылларыгар эн сахалыы ыллыыр этиет дьойуннаарынан, кэскил-
ной колэллорин эроммэт ние командирдарынан буолбат дуо?»,— диэн ба­ лээринэн дьарыктанарга
буолтара. «Тукаларыам, буолбуппут. Ону ол диэ- ран, бэйэтэ суруйбут олоет- тарда, керутэ, угуйа сыл­
дьоллоохтук сылдьыет. То- бэт курдук оскуолава ии- холорун тайаарда. дьар угэстээрин бэлиэтээ-
реебут терут буоргутугар тэр-уорэтэр улэ куестуу — Мантан талан биир ри суруйдум...
ОТЭН'Н'О тонной кэлээриет», оргуйара. Уерэтии прог- С. С. Васильев — Борогонскаи ырыата ыллаа эрэ,—диэ­
— диэн тыыннаарынан су- рамматын ирдэбиллэрин тэ. Ол олоетхолортон мин — Сэргэй, эн оро саас-
торон бырайаайдайан хаал- кыах баарынан толоро-то- кэриэстэбил куннэрэ «Ат ырыатын» талбытым. кынаары олоххуттан ессе
быт ейбутуттэн-санаабы- лоро оро уус-уран само- Oro уонна овотук сырыт биир ыйытыылаахпын.
тыттан арахпат ыар бат- деятельнойын сайынна- тахпына авам быраата Арам бырааттара — убай-
тык буолан ин'эн хаал- рыыга улахан болвомто сирин оскуолаларыгар пынан 2-с группалаах ин- олоетхойут Бьгкаайык Ба дарым кэпсииллэринэн,
быта. ууруллара. Музыка, драма, суох баай библиотекалаах бэлиит буолан Дьокуус- йылай — Васильев Васи нэйилиэккэ тэетнэбиллээх
1941-42 сс. уерэх дьы- ырыа куруйуоктарын буоларын тэрийбитэ. Хо- кай куоракка кэлэн ту- лий Гаврильевич II «Аг кылаан уллэйик барар
ла маннык ыар кэметэ улэлэтэрбит. Буттуун ба­ мойуох ийин, билигин йээт да, хата, биир билэр ырыатын» хайдах эрэ кы- буолбут эбит. Онно дьу-
айыллыбыта. Мин урукку йыаннай уерэхтээйининон олортон биир эмэ кинигз кийибин керсен туох хан- лыйахтаан дэгэрэи куола- кутаат-суруксутунан урук-
куолубунан, атырдьах сибээстээн байыаннай-пат- орпокко суох буолбут. нык иннинэ Сэргэйи сура- йынан ыллыырьгн ейдуу кута нэйилиэк кинээйэ, ку-
ыйын 15 кунугэр оскуо- риотическай, спортивнай Сэргэй куну быйа сс- йан истэн-билэн, ыйдаран биэрэммин, ону утугуннэ- луба Байылайап уола Ба-
лабэр киирбитим. Онно улэлэри ыыта-ыыта, «Ини- куолаттан арахпакка улэ- Киниэхэ тиийбитцм. Ол рэ сатаан, ыллаан бар- йылайап Байылай нэйи­
Сергей Степанович Мин- бии», «Альказор» курдук лиирэ. Ол да буо л лар олус учугэй, истиет уеруу­ дым. Ыллаамахтаан ис- лиэк мунньарынан быы-
простан быйа анатан бу патриотизм тыыныгар ии- киэйэ дьиэтигэр кэллэххэ, лээх керсуйуубутун били­ тэхпинэ, Сэргэйим ойон бардаммытын Сэргэй
оскуолава директорынан тэр бедоет драмалары ту- кехсун ийигэр киетинэйэ- гин да умнубаппын. Дьэ туран икки илиитин сиэ- улууйунан уетсэн бэйэтэ
тахсан олороро. Мин киир- руортаабыппыт. Онно Сер­ киетинэйэ, былдьайан эрэр мантан ыла кини куорат бигэр уктан кехсун этитэ- суруксуттаабыта диэн
курдук тургэнник, мин олохтоово, оттон мин тыа
биппин кероет. утары хаа- гей Степанович бэйэтинон этитэ хаамыталыы сыл­ баар. Хата, ону эмиэ кэп-
ман кэлэн илии тутуйан кыттан режиссер дуу ра, кердехпунэ, хойоон суру сирин олохтоово буолан дьан, мин диэки соп-сеп сэв эрэ,— диэтим.
дорообюлоспута. Кинини сурун оруоллары толоро- йан сурулата олорор буо- хардарыта сылдьыйар, бийирээбиттии керен ылы- Кийим оетостубут кур­
кытта биир байыаннай ро. «Ини-бии» драмава, лара. Кэлин да сылдьан хонсор-ерейер, кэпсэтэр- талыыра. Ол кэметэ Сэр дук кехсун этиппэхтээн
формалаах, дьыр курдук гражданская сэрии бириэ- кердеххе, оннук буолар сэлэйэр уонна куйун-саас гэй кынна Намыын овон- баран эмиэ кэпсээн бар­
коне уетуохтаах, номорон мэтинээри саха баай тойо- этэ. Онон сылыктаатах- хастыы эмэ хонукка ик- ньор хойуттан тахсан эмиэ быта:
нс киирбох кийилиин эмиэ нугар соп тубэйэр мааны ха, кини суруйарга холом- киэйэвин бииргэ бултуур- бэркэ бийирээн ийиттэ. — Сайын хайы-уйэ от
илии тутуйан билсибитим. таетайы дьонтон уларсан мут тематын эрдэттэн ейу- алтыыр буолан барбып- — Истибэккит дуо? улэтэ сараланан эрэрэ.
Ити — Докторов Лаврен­ таетнан, гримнэнэн Ньу гэр-санаатыгар буйаран пыт. Дьегуергут туун утуйа Тэетнэбиллээх кылаан ул-
тий Игнатьевич диэн Сэр- кулай Дьегуерэбис оруо- сеетерде сылдьан, биирдэ Сайын. Бэс ыйыгар кун сытан ессе учугэйдик ыл- лэЬик буолар уйу. Онно
toro тардан суекээн, тох- муетутуу уйаан, уоттаах
гэйи кытта оскуолара за- лун олус учугэйдик толор лыырын?— дии-дии Сэр­ дьукутааттары быыбар-
вуйунан ананан колбит бутун .ейдуубун. толо суох кудулуччу су- куйаайын кута турар кэ- гэй кэргэнэ Ааныс тиийэн дьтырга нэйилиэк мунньа-
кийи этэ. Ава' дойду сэриитигэр руйар быйыылаава. Ити мигэр куораттаабытым, кэллэ. Кырдьык да ырыам ра Арыы-Тиит сайылыкка
Ити кэнниттэн Сергей Кыайыы туйа диэн туун- курдук куннээви дуойу- куолубунан Сэргэйдээххэ тахсыбыта сурдээх этэ. ьгетырыллар диэн сурах,
Степанович: нэри-куннэри куустээх настаах улэтин кытта айар тиийдим. Сэргэй дьиэти­ Ону бэйэм да бэккийии- биллэрии тэнийбитэ. Мин
— Дьэ, маладьыас, соп­ улэвэ муккуллэ сылдьар улэтэ дьуерэлэйэн олоххо гэр баар эбит. Кэргэни- бэккийии ыллаан буттум. ол мунньахха. бука, дьону-
ке эрдэ киирбиккин. Ос­ дьон сылааларын, аччык- туйалаавы, саетаны айар- нээн Ааныстыын: «Ок, Сэргэй ойон кэлэн ин- сэргэни керееру буоллара
га-тутарга дьулуура улэвэ. Д|Ьегуербут кэллэ. Дьэ,
куолабытын хомуйа, бэ- тарын аахсыбакка, олус нибэр олоро туспутэ, уон­ буолуо, барбытым. Тиий-
рэодэктии туйуехпут. Хайа, кевулээн мустан кербут сурэвэ кийиттэн ураты- тыа сонунун ийиттэхпит» на: «Дьегуер, мин сарсын битим нэйилиэк ол-бу мун-
лаава. Оттон доруобуйа- — дэйэ тойуйдулар. Онуо­
бу ДЬИЭВЗр COROTORyH оло- тэрэ, улаханнык астынан тын туйунан эттэххэ. бэрт ха мин тыава дьон-сэргэ радио комитеттан кийитэ нугуттан дьон бере мус-
рорун дуу? Былыр уерэм- тарваспыттара. Онноовор ацалыым. Пленкава уйул- тубут. Быйаччы эттэххэ,
мит оскуолабыт этэ дии», иккистээн туруорарбыты- чиргэлэ суова, сетел ыа хайдах олороллорун, улэ- тарыахха»,— диэтэ. мунньах сотору буттэ. Хас
рыынан аалларан ыалдьа- хамнас тустарынан уонна
— диэтэ. гар кердойуу суруктар ра. Ол ийин 1942 сыл са- сайылыкка тахсыбыт ыал- Онуоха мин: ара ууйуттан биирдии дьу-
— Былырыын балтыбы- кииртэлээбиттэрэ. Маны — Кэбис-кэбис! Дьарык- кутааты. ону тайынан син
наан иккиэ олорбуппут. тайынан угус самодея- йын бийигини кытта биир­ лар, ордук Серго аатынан тамматахпьтттан дуу, хай­ биир дьукутааттар курдук
гэ аармыйава ыетырыллан колхоз ферматын улэйит-
Быйыл дьоммут киирэл- тельнай биэчэрдэргэ Сэр­ дах дуу, мин ырыам еруу бырааптаах кинилэргэ
лэр. Онон COROTOXliyH. гэй бэйэтэ айан. оонньоон баран сыыйыллан хаал- гэрэ, ыанньыксыттар Кэ- ити курдук тахсааччыта эбии суруксутунан. ити
быта. Кэлин эмтэнэн уон­ йиетэстээх диэн сайылык­
— Дьэ, учугэй. Хата, нэйилиэктэригэр баар итэ- суох. Соровор тейе да эн этэриет курдук, Байы­
уйурумавай кыыс кэллэ- Вэстэри-быйавастары сати­ на оловун усулуобуйата ка, биир кып-кыаравас кыйаллан-муйэллэн ыллаа- лайап оронньор уола Ба­
ринэ киллэрон биэриэм,— рическая сценка оетортоон тупсан ыарыытын айар ампаар дьиэ сыыйыгар бытым ийин ончу тахсаач^- йылайап Байылайы быы-
быт курдук буолан сыл- лыыбайдайан, бу бэйэлээх
диэн баран кулон кэбистэ, кордерон, оччотоову ку- чыта суох. Дьовойон эрэй бардаатылар. Мин урут
— Кэбис дороор, уйу­ луехтээрэр тургэнник дььгбыта. сайыммыт утуетун бил- буолуова,— диэн аккаас- дьукутаат туспа суруксут-
Дьэ ити курдук бэрт бэккэ, олус чанчарыктык
румавай уол уйурумавай ытыах курдук дьоннору эйэлээхтик, истиетник эн- олороллорун айына-айына танан кэбистим, Онуохэ таах буоларын билбэт
кыыс бииргэ олороллоро куллэрэн быардарын тар- мин дэйэн улэлэйэн уерэх кербуппун сийилии кэп- кийим курус гына туспу­ этим. Урут дьукутааттар
хайдах эрэ табыгайа суох батара. Директор Сергей дьылын тумуктээбиппит. сээбитим. Ону Сэргэй олус тэ уонна: холообут сирдэрин кылаа-
буолуо дии, — диэтим. Степанович тэрийиитинэн — Дьегуер. эн хайдах быр сийин курдук маска
Онуоха Сэргой: заем облигациятын хому- Атын даваны учууталлар болвойон ис-ийиттэн дол- эрэ кийигин ээ! Эн туох- кэрдэн бэлиэтэнэллэрин
сылайары-элэйэри билбэт гуйан, сэргэвэлээн, сэетээ-
— Эйээ, бу кийи ты- йан оборона фондугар тут- ха эмэ анаан-минээн сыс- билэрим. Аны дьукутаат
лын! Сатаннарына дьо та- таран уонна саха айын курдук, ким да биир да рэн истибитин керен: тан, ылсан улэлэспэккин. суруксуттанар буолбут —
быллыа этэ буоллава дни, араайын, итии таетайы тубэлтэвэ ордук-хойу ты­ — Сэргэй, хата, эн ити Учууталлыыргынан му- бу сонун.
— диэтэ. фроетета атааран райком, лы ийитиннэрбэккэ, куну туйунан учугэй авайдык етурданавын эбэтэр адьас Дьэ маны истэн. аны
быйа тиирэ тэбэн туран хайыакка суруй эрэ,—диэ­
— Ээ. билигин аармы- райсовет, райкомол Мах- солуута суовунан дьарык-
йава бараары сылдьан ту- тал суруктарын бийиги кехтеехтук улэлээбиттэрэ. тим. танавын. Наар саа, саа! санаатахха, дьиетнээх клас­
гум бавайьгтай. Мин кур­ оскуолабыт ылбыта. О л барыта Сэргэй биир­ — Бэйэет суруйан кер- Эдэр саайыет аайарыгар совая ейум-санаам дьэ
уйуктубут быйыыпаах
дук уйурумавай кийи он- Сэргэй бу дьыл кыйы- гэ улэлиир дьонун кытта беккун дуо?— диэтэ ки­ тиийдэ. Хойут, барар, хо- эбит. Улаханнык абаран-
таба сыйыаны олохтуу- йи м.
нук санаалаах да буолла- ныгар улахан, баай биб- мойуоет да толорунарыет
руттан уонна улэни-хам-
— Ээ. суох! Итинник
вына, хаалларар дьаабы- лиотекалаах' кийи: « Биир найы онуоха сеп тубэйин- балайыанньалаах сайы- суох буолуо,— диэн аны сатаран, тэет уллэйик аат­
таах буолуо ини, OHV си-
та буолла буолбат дуо?— эмэ оскуолава биэриет»,— кийим мерен, сэмэлээн
диэтим. диэн кэриэйин этой Мин- нэрэн кевутуулээхтик та­ лык бийиги эрэ «Серго- киирэн барда. Онтон туох ри-дойдуну бас билэн
олорбут кулуба, кинээс
ба тэрийэриттэн этэ дии бутугар» буолбатава буо­
— Кэбис, инньэ диэмэ. проска туттарбыт кинигэ- диэн ейургэниэм баарай?!
Хайа бардаххына даваны, лэрин хас эмэ коленей саныыбын. Мин ол кэн­ луо. Араайа, Саха сирин Арай: «Куйаран кийиттэн уола дьукутааттарга су-
бара,р, эргиллэн кэлиэет тайааттарбыта. Онно Л. Н. ниттэн тута аармыйава угус да оройуоннарыгар хайваныахтаавар, учугэй руксут буолан байылаан
буоллава дии. Оччово бо­ Толстой айымньыларын барбытым. Онно икки сыл баара чахчы. Онно ити кийиттэн мевуллубут ор­ олохтуо ини! Суох! Оннук
сатаммат, оннук буолуо
лом олоххо кэлэриет ор- трлору хомуурунньуга, Фулууспалаабыт устабар Кэйиетэстээх сайылык ту­ дук».—- дии санаабытым
дук уеруулээх, ордук учу­ атын даваны нуучча клас- арай Сэргэйтэн биир те- йунан суруйбутум диэх- — Адьас сепке меве- суохтаах! Дьэ ити буолла-
гэй буолуо буолбатах уйу сиктарын кинигэлэрэ, хо- леграмманы тутан уербу- тээн, туох суолталаах буо- рун, сэмэлиигин. Мин кыа- рына УРДУКУ СУУТ быйаа-
дуо? Чэ, ити тыл ыайава муурунньуктараг биллии- тум, махтаммытым эриэх- луой? Эн бутун республи­ Бым кырата бэрт ээ,— рыыта биллин дии санаа-
сит. Ол кэнниттэн суруй- ка оловун киэетник билэр
хааллын. Кейен киирбит лээх арвааететы суруйаач- диэтим.
ааттаах кийи, дьиэрин-уок- чылар кинигэлэрэ, хомуу бут этэ да туппатавым. кийи угус фактарга оло- — Аата, ол кыаххын тым да, тута дьиэлээтим.
Оттон мин сурукпун ки­ Буран суруйуон- этэ буол-
дсун !керун,— диэн баран рунньуктара уонна обще- ни эмиэ туппатах этэ. туохха эмэтэ холонон кер- Г. ВАСИЛЬЕВ
иккиэн оскуолара барбыт- ственнай-политическай ис лава дии,— диэтим. бут кийиэхэ дылы. Оннук ахтыытыттан.
тара. Сэргой улэлии-хам- хойоонноох кинигэлэр 1944 с. саас ыам ыйын — Бээ эрэ, кырдьык да суох буолбат дуо? Онноо-
сыы сылдьан тылынан ыа- бааллара. Итинэн Сэргэй бутуутэ сэриилэйэ сыл­ олус torooctoox, билигин Бор ити ырыаны пленкара
йахтамматах дьыалабыай бийиги оскуолабыт тыа дьан ылбыт ыарахан баас- тирээн турар соругу кэп- уйултарартан аккаастана- (Салгыыта бэчээттэниэ).