Page 1 - 123
P. 1

•  "Мүрү саһарҕата" № 4 (10722)
         •  Тохсунньу 31 күнэ, 2025 сыл                                                                                                              7
         •  мюрюгазета.рф
         Чука Капчинов - Саха сирин бастакы кинээһэ                                                                       МАХТАНАБЫТ

                                                                                                                            Убаастабыллаах
           Ольга ПАВЛОВА, С.С. Васильев-Борогонскай аатынан киин биб­       лэ-бара айаннаабыттар. Москваҕа
           лиотека краеведческай отделын сэбиэдиссэйэ                       тиийэн ыраахтааҕыга көрдөһүү суругу   Василий Иванович, Олег Федорович!
                                                                            түһэрбиттэр. Онно: "Өлбүт дьоннор-   Эһиги миэхэ, боростуой үлэһиккэ, эҕэрдэлиир
           "Саха - дириҥ өйдөөх философ. Кини  ни өтө көрүутүнэн, турбут тылыттан
                                                                            го ясак (нолуок) түһэрэн хомуйары тох-   күн анаан бэлиэтээн, хаһан да умнуллубат түгэни
         өйө-санаата барыта логичнай, билиитэ  туораабатынан, хорсунунан, далааһын-   тоторго", - диэн көрдөспүттэр. Ыра-   бэлэхтээтигит. Ону тэҥэ Найахы, Мүрү нэһилиэ-
         дириҥуонна киэҥ-холку, өйдөөх-дъүүллээх  наах өйүнэн саха омугар эрэ буолбакка,
                                                                            ахтааҕы кинилэр этиилэрин истэн,   гин дьаһалталара, тэрилтэлэр салайааччылара
         буолар", - диэн академик В.А. Обручев  биһиги санаабытыгар, бүтүн Россия госу­
                                                                            көрдөһүү суруктарыгар олоҕуран Чука   Валентина Николаевна Шадрина көҕүлээһининэн
         сыаналаан суруйбута. Ити сыанабылы  дарствотын историятыгар эмиэ уһулуч-   Капчиновка 1680 с. тохсунньу 26 к.,   бэтэрээн Сэбиэтигэр бииргэ үлэлээн ааспыт, үлэ-
         биһиги улуу өбүгэлэрбитигэр Лөгөй  чумиэстэни ылар", - диэн этиилэрин
                                                                            Чугун Бодоевка олунньу 2 к., Мазары   лиир кыргыттарым, уолаттарым тэҥҥэ алтыһар,
         Тойоҥҥо, Сэһэн Ардьакыапка, Иван  кытта сөпсөспөт буолар табыллыбат.  Бозекокау олунньу 31 к. анал дьаһал   кэпеэтэр тумус туттар дьонум, аймахтарым, оҕо-
         Емельянович Мигалкиҥҥа, Василий     Нууччалар билиҥҥи Саха сиригэр   таһааран, кинээс солотун биэрбит.   лорум, сиэннэрим мин үөрүүбүн үллэстэн, эҕэрдэ-
         Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр-  Россия "бутуурдаах кэмин" бүтүүтэ,                                   лээн, көрсүһэн үтүө санааҕытын тиэрдибиккити-
                                                                            Итини таһынан: "... им дано право суда
         гэ сыһыары тутан этиэхпитин сөп. Ол  Россияҕа Романовтар династияла-   по мелким делам и управления сородича­  гэр олус астынным, долгуйдум.
         эбэтэр былыр-былыргыттан сайдыы  ра саҥа киирэн эрэр кэмигэр күндү                                      Барыгытыгар сүгүрүйэбин. махтанабын.
                                                                            ми. Были подтвержены также их имуще­
         суолун тутуһар, кэскилин тэринэр  түүлээҕи батыһан кэлбиттэрэ. Ол   ственные права и привилегии, даны ши­  Эһиэхэ доруобуйаны, дьиэ кэргэҥҥитин үтүө
         саха дьонун сүрүн соругунан - госу-  эбэтэр сүрүннээн - кииһи. Киис ти-   рокие полицейские полномочия, убойцов   арыаллаатын, үлэҕитигэр үлүскэн ситиһиини,
         дарственноска дьулуһуу буолара.   риитэ ити этиллэр кэмҥэ ыарахан                                     олоххо сырдыгы, сылааһы.
                                                                            присылать в Якутск, к воеводе". Онон са­
           Билэрбит курдук, туох барыта төр-  сыаналааҕа. Европа тойотторо-хо-   халар бэйэлэрэ сууттуур бырааптам-
         дө-ууһа суох эмискэ баар буолбат. Ол  туттара киискэ сууланаллара. Ки-                                  Бары кэрэни кытта Мария Егоровна ФОМИНА,
                                                                            мыттар, оччотооҕу кэмҥэ ити улахан
         курдук, саха дьоно бэйэни салайы-  нилэртэн салгыы киис таҥас муодата   ситиһии этэ. Итинтэн көстөрүнэн,      тыыл, үлэ бэтэрээнэ, сэрии тулаайаҕа.
         ныыга былыр-былыргыттан киирэ,  аан дойдуга барытыгар тарҕаммыта.  Чука Капчинов Бороҕон эрэ буолбакка
         ону туруорса сатаабыттара биллэр.   Историк А. А. Борисов суруйарынан,   бүтүн Саха сирин бастакы кинээһинэн   Улууска 2024 сыл
         Сахабыт сиригэр сыһыаран эттэххэ,  сахалар ол саҕана 6 улуустаахтара:   буолбут.                       түмүктэрин таһаа-
         государственность төрүтүн ууруллуу-  Хаҥалас, Нам, Мэҥэ, Бөтүҥ, Бороҕон,   Чука Капчинов Москва рыногар   рыы үөрүүлээх тү-
         та түөрт түһүмэх кэми хаппыта. Бу -  Боотуруускай. Историктар Сергей   1500 устуука киис тириитин уонна   гэннэригэр Н.Н.
         нуучча кэлиэн иннинээҕи, Октябрь-  Токарев уонна Борис Долгих нуучча   элбэх атын күндү түүлээҕи атыылаа-   Тарскай төрөөб
         скай революция иннинээҕи, салгыы  кэлиитин саҕана Саха сиригэр 50-н
                                                                            быт. Кини аан бастаан Лөгөй сиригэр   үтэЮО сылынан
         советскай уонна советскай тутул кэн-  тахса аҕа ууһа баарын бэлиэтээбиттэр.  тимир эрбиини, нуучча сүгэтин, ал-   Бырабыыталыс-
         нинээҕи кэмнэр. Дьэ, бу туһугар төрүт-   1638 с. Москваттан Саха сири­
                                                                            тантан биэдэрэни, суккун сону уонна    тыба аатыттан
         тэрбит бэйэлэрин өйдөрүн-санаала-  гэр саҥа анаммыт ыраахтааҕы бы-   да атын таҥаһы тиэйэн аҕалбыт.     бэрэссэдээтэлин
         рын үтүөтун анаабыттара. Саханы  лааһын воеводалара Петр Головин      Үһүйээннэргэ сурулларынан, нууч­      солбуйааччы
         саха уонна Саха сирин бары омукта-  уонна Максим Глебов кэлэн, воевода                                    С.В. Местников
                                                                            чалар кэлиилэригэр Мүрү тулатын
         рын бииргэ түмэр уонна кинилэр  тэрийбиттэр. Дьаһаах хомуйуутун,   олохтоохторо кииһи бултууллара диэн   махтал суругунан
         бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ  сууттуур, дьүүллүүр, дьаһайар былаас                                         бэлиэтээтэ!
                                                                            баар. Онон итиччэ элбэх киис, кыр-
         быһаарынар буолууларын ситиһэр  оруолун воевода уонна кини дьаһал-   дьыга, хойуу бултаах сиртэн бултам-   Ааспыты ахтан аастахха, бу үөрүүлээх түгэн
         туһугар турууласпыттара.          тата толороро. Дьаһааҕы хомуйааччы-   мыта чуолкай.                 1979 сыл Баатаҕай оскуолатын 50 сыллаах үбүлүө-
           Историк А.А. Борисов: "Потомки  лар ыраах сирдэргэ тиийтэлээн зимо-   Чука Капчинов 1694 с. өлбүтүн   йүттэн саҕаламмыта. Историяны чинчийээччи
         судят о делах своих предков по степе­  вьелары тутаттыыллар, сорохторугар   кэннэ ыраахтааҕы 1696 с. кини сиэ-   Д.Д. Петров Н.Н. Тарскай аатын үйэтитиигэ үлэлэ-
         ни воздействия их деяний на современ­ олохсуйаллар.                                                   һиҥ диэн этиититтэн саҕаланан, элбэх сыллаах
                                                                             нин Турчак Бочуковы, сахалыы аата
         ную жизнь. Легей выбрал путь мирного   Төрүт саха дьонугар дворян солотун   Сыналыкы Түүччэх, анаабыт. Кини   туруорсуулар саҕаламмыттара!
         сосуществования. Сегодня мы отчасти  иҥэрии 1680 с. саҕаламмыта. Ити сыл   ыраахтааҕыга икки төгүл бара сыл-   1991 сыл Уус Алдан оройуонун уонна Баатаҕай
         продолжаем его дело", - диэн суруйар.  Лөгөй бииргэ төрөөбүт инитин Окто   дьыбыта биллэр, онтон ол - бэйэтэ   нэһилиэгин сэбиэттэрин уураахтарыгар олоҕу-
         Нуучча государствотын састаабыгар  сиэнэ Чука Капчинов (1640-1694),                                   ран оччотооҕу СовМин (бэрэсс. К.Е. Иванов) уураа-
                                                                            туспа кэпеээн.
         киирии уустук кэмигэр Лөгөй Тойон  Хаҥаластан Мазары Бозеков уонна                                    ҕынан олохтоох оскуола Н.Н. Тарскай аатынан
         толкуйа, дириҥ өйө, санаатын күүһэ  Мэҥэттэн Чугун Бодоев Москваҕа күн   Хайа да омукка, хайа да кэмнэр-   буолбута.
         сүрүн быһаарар суолтаны ылбытын,  ыраахтааҕыга Федор Алексеевич Ро­  гэ олоҕу хамсатар, норуот өйүн-    2012 сылтан саҕалаан улуус уопсастыбаннаһа
         олук уурбутун уонна саха олоҕо кини  мановка бара сылдьыыларын кытта   санаатын уһугуннарар дьон      Н.Н. Тарскай аатын салгыы үйэтитии туруорсуу-
         талбыт уонна тэлбит, ыйбыт уонна  сибээстээх. Кинилэр 1678 сыллаахха   баар буолаллар. Ол ааспыт тугэх   тун өйөөн улуус өрөспүүбүлүкэҕэ Үрдүкү Сэбиэ-
         солообут эйэлээх суолунан барбытын  Саха сирин воеводатынан Фома Ива­  кэмнэртэн киэн тутта ааттыыр   тин депутаттара Д.Н. Горохов уонна А.Н. Жирков
         мэлдьэһэр табыллыбат. Биир дойду-  нович Бибиков (1678-1681 сс.) олорор   дьоммутуттан биирдэстэринэн   өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтатыгар боппуруоһу
         лаахпыт А.В. Мигалкин: "Лөгөй Тойон  кэмигэр ыраах айаҥҥа туруммуттар,   Чука Капчинов - Саха сирин   күүскэ туруорбуттарын түмүгэр "Туймаада" ста­
         булгуруйбат бигэ дьулуурунан, инники-  уопсайа икки төгүрүк сыл устата кэ-   бастакы кинээһинэн буолар.  дион Н.Н. Тарскай аатынан буолбута!
                                                                                                                                             Роман ПЕТРОВ.
   1