Page 1 - Неизвестное название
P. 1

История кэрчиктэрэ                                          Алтыпньы 28 күю, 2016 с.


                                                            В.II. Леонтьев ологун, улэтип туһунан кылгас

                                                             Киһи  иннигэр  киһи  баара.  Саха  киһитин  биирди-   Ити   кэнниттэн   А.Н.Кулаковскай-Оксокүлээх
                                                           илээн  ойо  сурулла-биллэ  илигинэ,  нору от  ойо  баара  Олоксой,  ондойон корон баран,  эпиитэ үһү:
                                                           уонна талаана.  Холобур,  ологгхоҕо:               «Сүдү  омуктар/  Сүргэспит  сүлүһүннэрэ/  Сүүт-
                                                             «Былыргы дьыл былдьаһыктаах выдан мындаатыгар,   тэриилээх  ойдоох/  Сүтүк  омук  оҕотун/  Сүрүн-ку-
                                                             Урукку дьыл охсуһуулаах у лаг, а оттүгэр       тун/  Сүүдүгэн  котүо буоллаҕа дуу?..»  - диэн  («Ойуун
                                                             Орто аан ийэ дойдуга,  ту ох барыта            түүлэ»,  1910  с.).  Сэрэнии  гиэнэ  ситэритин,  сэрэтии
                                                             Баар-суох икки ардынан                         гиэнэ кьггаанаҕын сэрэппит.
                                                             Торүүр-үоскуур,  тоннор-ааһар                    «Норуот күүһэ — комүол күүһэ» диир саха. Ону дьои
                                                           аналлаах буолар эбит» - диэн киһи-аймах олоҕун (бы­ санаатын күүһүрдэн биэрэрдии, Аламна Соипуруопап:
                                                           тие)  саха  киһитэ  хайы-һах  быһаарбьгга  быданнаабыт  «Күорэйиэхтэрэ/ Умиуллаи хаалбыт киһи утгуохтара.//
                                                           курдук этэр  (этинэр)  эбит.                     Оччоҕо  .../  Хальиг  хаар  анныттан/  Хайы  үйэтээҕи
                                                             Дьэ,  ол  кэнниттэн  Күлүмнүүр  ыччата  -  Баһылай  дьон,/ Ойон туран,  охсуһууга барыахтара  ...»  (1912).
                                                           Баһылайабыс  Никииппэрэп  1907  с.  ыраахтааҕы  суу-   «Туохха даа тойон  -/Норуот,  норуот!  Иоруоттан ту-
                                                           тун  иннигэр  омук  омукка  судургута  суох  сыһыанын  туһугг/  Иоруокка  туһалаагг»!»  (1929)  -  диэн  үоскүүр
                                                           туһунан быһаарьгьг биэрбитэ биллэр:              ыччатыгар сүрэҕин сүдү баҕатып этэ дьиэһиппитэ.
                                                             «Якуты не пришельцы, а исконные местные жители;   Бу  улуу  дьон  кэриэс-хомуруос  тылларын  сана
                                                           русские пришли к ним, отобрали у них землю и обло­ үоскээбит үйэҕэ  салгыы сайыпиарар  соруктаах  Ойуу-
                                                           жили разными податями...  Нет, русские не оказались  нускай,  Омуоһап,  Бараахап,  Байкаалап  уо.д.а.  аатта-
                                                           для  якутов  старшими  братьями,  а  явились  опекуна­ рып  кытта тэнтгэ  суруллар,  кинилэртэн  итэҕэһэ  суох
                                                           ми,  как  они  называли  себя  в  старинных документах,  үорэхтээх, биллиилээх, тэи' судаарыстыбаннай ойдоох,
                                                           над  осиротевшими  детьми  и  поступали  с  ними,  как  тэрийэр-салайар  дьоҕурдаах,  Бороҕонтон  торүттээх
                                                           со  сиротами»  (Отчет  о  судебном заседании  по делу о  В.П.  Леонтьев  билишги  бэчээккз  киэнтгик  тарҕанап
                                                           «Союзе Якугов».  1907г.).                        биһирэнэ илик.
                                                            Баһылай Леонтьев олоҕо, үлэтэ




            Василий  Никанорович  совершенно  неподготов-                                                                            л.  37).
          Леонтьев  1895  сыл  кулун  л еш 1ЫМИ,   обык! ювеш ю                                                                        Бу  этиитин  Баһылай
          тутар  5  күнүгэр  Бороҕон  выходили  с  односторон­                                                                       Никанорович  сийиэс  буо-
          улууһугар  II  Логой  нэһи-  ними  взглядами,  убежде­                                                                     луо үс күгг иннинэ, «Авто­
          лиэгэр,  таҥара  үлэһитип  ниями  и  с  некоторым                                                                          номная  Якутия»  хаһыакка
          (дьякон)  дьиэ  кэргэнигэр  кружковым  фанатизмом.                                                                         бигэргэтэи  турар:  «Аппа­
          торообүт.  Торүччүтэ,  ми-  Таким  образом,  калечил­                                                                      рат  власти  Я АССР  орга­
          итэрэпкэтэ  косто  илик.  ся  молодежь  чисто  ду­                                                                         низуется  не  по  принци­
          Ийэтэ  эрдэ  олон,  оскуо-  ховно  и  кружок  вместо                                                                       пу  построения  аппаратов
          лаҕа  моссүйүошгэ  оло-  пользы  приносил  только                                                                          местных  органов  власти,
          рон  үорэммит.  Оскуола  один  вред,  вред,  трудно,                                                                       а  по  образцу  строения
          кэнниттэн   Дьокуускай-  вернее,  совершенно  не­                                                                          высших  органов  РСФСР,
          га  киирэн  куораттааҕы  исправимый.  Этого  на­                                                                           что  и  подчеркивает  го-
          духовнай   семинар ияпы  шему  кружку необходимо                                                                           су; гарстве I шый   харак­
          бүтэрбит.  1917  с.  үорэҕин  было избежать и избежать                                                                     тер  автономии  Якутии».
          Томскайдааҕьг   судаары -  во  что  бы  то  пи  стало.                                                                     (Б. Леонтьев.   Якутская
          стыбаннай   университет  Вот  почему  мы  говорим                                                                          Республика,  как  «Авто­
          юридичсскай   факультс-  о  беспристрастном  изу­                                                                          номная  единица.  -  «Авто­
          тыгар  (“советское  право”  чении  философии.  Это                                                                         номная  Якутия»  -1924  г.
          сал аатыгар)   салҕаабыт.  -  во-первых.  Во-вторых,                                                                       19 декабря).
          Үһүс  кууруска  истори­ в  нашем  кружке  сотруд­                                                                            Саха  омук  бойэтин  су­
          я-философия  с а; гааты тар  никами  состояли  якуты,                                                                      ; га ары сты баг и г аһ ы г г   тэ -
          эбии  үорэххэ  сылдьыбыт.  так  что  они,  преследуя                                                                       риггиити гэр   с үүрбэһи с
          1920  с.  Дьокуускайга топ-  личные  интересы  в  фор­      В.Н.Леонтьев, туох ханиык иннинэ,                              үйэ  бастакы  25  уонна  кз-
          нон  кэлэн,  Эргиэн  нар-  ме  изучения  философии                                                                         литпги  10-15  сы;пгарьтттф
          коматыгар  юрист-ког гсу-  для  себя,  наравне  с  этим   бодөҥ обществеинай-политическай деятель                          икки  бэлиэ  даата  чорбо-
          лунан  уоииа  сабыс-сана  думали  -  пугем  перевода   Ойуунускай,  Омуоһап,  Бараахап  таһымнарынан  олорон  ааспыт  киһи.  Ити дьону   туллаг I   бэлиэтэп иэхтээх:
          аһыллыбыт  «Саха  омук»  философских   терминов    кытта биир ойгө-санааҕа, биир обуоймаҕа сылдьыбыта - үөһэ да ахтыллыбыт холо-   1920-1922  сс.  -  ССРС
          диэн     культурнай-сыр-  и  статей  принести  ту или   бурдартан ырылыччы  костон кэлэр.                                  састаабыгар     РСФСР
          датар   общество   быра-  иную пользу своей нации.   Итини  гаһынан, интеллект быһыытынан киэҥ эрудициялаах, былыргы грек омук   иһипэгг   Автоном иятгьт
          бьн гьгаг и гьатьп т   б эрэс -  Заключение:       классик  бөлүһүөгэ  Фалсстан  саҕалаан,  Арҕаа  Европа  уһулуччулаах  бөлүһүөгүнэн   ыльгьт  (Ойууггускай  -Ому-
          сэдээтэлипэн     ананан    У  якугов  практический   ааттаммыт омугунан ниэмэс Иммануил Кант «Критика чистого разума» диэн фунда-   оһап  -  Бараахап)  уонна
          үлэлээбит.  Кэлин  былаас  склад  ума.  Поэтому  выс­  ментальнай  үлэтин  кипи  хаайыллыбытын  кэннэ торг оҥорон  ааҕыыга таһаарбыт-   1990-1992 сс. - РФ иһинэп
          үрдүкү  да  органнарыгар  шие,  философские  во­   тарын 1930 с., арыйталаан корон баран, чаҕыйан: «Мин мэйиибэр анамматах кинигэ   то; гору статустаах Саха Рс-
          үлэлии  сылдьаи,  «Саха  просы у них в загоне.  Это   эбит» диэн төттөрү уурбут, Н.М.Заболоцкай ахтыыта баар.              еггубликата  диэгг  суг^срсгг-
          омук» иһинэн тэриллибит  печальное  явление  может   Чахчы,  философияҕа  бэлэмнээх  эрэ  киһи  ааҕар  (туһанар)  кинигэтэ  буолуохтаах.   ггай  бырааитаах  бьглааһьг
          литературнай  болоҕү  уогг-  быть  изжито  только  пу­  Баһылай  Никанорович  «Саха  омугу»  ааһан  1925  с.  кулун  тутар  31  к.  Саха  АССР   ьгльгы  (бастакы  ггрезидеггт
          на  1923-1924  сс.  эмиэ  бу  тем  серьезного  всеобщего   иравительствотын  ууруутунан  Ойуунускай тэрийбит «Саха  кэскилэ» диэн  бастакы   М.Г>. Николаев).
          уопсастыба  иһинэн  Саха  народного   образования.   научнай-чинчийэр  обществоны  олохтоспут  киһи.  Ойуунускай,  Аммосов  команди-   История  эргийэр:  сүүр-
          сиригэр  бастакы  фило-  Интерес  к  философии  у   ровкаҕа бардахтарына общество бэрэссэдээтэлинэн В.Н.Леонтьев солбуйан хаалара.   бэһис  үйэ  саҕаланыыта
          софскай  куруһуогу  са-  части  нашей  нацинтел-   1925-1926  сс.  кыһын-сайын  «Саха  юскилэ»  уопсастыба  икки  салаатын  (Тыл  уон­  сүүрбэ  биирис  үйэ  сагза-
                                                             на  искусство  салааларын)  сэбиэдиссэйдэрин:  А.Е.Кулаковскайы,  А.И.  Софроновы
          лайан  үлэлэппит.  Болох-  лигепции  -  начало  по­  В.Н.Леонтьев солбуйан олорбута. (Кор:  Отчет Якутского исслед. общества «Саха кэ­  лаггыытыгг  кытта   сил-
          торго  кэлэн,  литература,  ворота  к  теоретическому   скилэ» с  31  марта  1925  по  31  марта  1926  г./ Сб.  трудов  исслед.  о-ва  «Саха  кэскилэ»,   лиһэ  түстэ.  Ойууггускай
           судаарыстыбаннас  араас  развитию  ума.  По  этот   вьт. 3, Якутск,  1926, май, сс. 68-76.                                бэлиэ  охсогг  хаалларбыг
           I гроблемаларыгар научггай  интерес  надо  так  исполь­                                                                   -   «Оксокүлээх   үйэтэ»
          дакылааттары    оҥорто-  зовать  и  так  направить,                                                                        диэн  тыла  икки  уонна
           он  барар  эбит.  Архыып-  чтобы  была  взята  пра­ билиини  дириггэтэр  үлэ  со;гбуйааччы   (ошюлор-   Сэбиэттэр  Бүтүн  Саха  билишги  саха  норуотун
           ка  биир  докумуон  ордон  вильная линия и  положе­ күүскэ  ирдэнэр.  Биһи-  го  олус  уустук,  тиэрэ  сиринээҕи  Үһүс  сийиэ­ сырдык   орогойо   икки
           хаалбыта  баар  -  «О  дея­ но  основание  к созданию  ги  бу  үлэҕэ  котүтүүбүт  эргитиилээх   кэмнэргэ,  стэригэр  Леоггтьев  оггор-  биир ситимггэ киирдилзр:
          тельности  философского  серьезной  философской  элбэх.  Кылаассык  суруй-  Саха  сиригэр  Юстици-  бут  дакъшаатытган  бьгһа  «Идея  суверенитета  раз­
           кружка  общества  «Саха  традиции!..  Иначе  у  нас  ааччыл ар   мэтириэттэрэ,  ятьггг  наркомугган  уонна  тардьгьгггы   ааҕьггг:   «О  рушила  всликод ержав \ го е
           омук»  -  диэн.  Онно  ку-  в  научном  отношении  не  сахаттан  тахсыбыт  уһу-  Ресггублика   Прокурору-  сущности  и  пределах  на­ мышлеггие,  раскрепости­
           руһуок     сыала-соруга,  будет никаких перспектив  луччу  учуог Гайдар  хаар-  ггагг  биир  киһи  —  Степан  шей  Автоггомии.  Наша  ла  общественное  созна­
           ис  хоһооно,  философия  впереди.  Это  надо  твер­ тыскалара  оскуола  иһин  Филиггггович  Гоголев  үл-  Автономия,  прежде  все­ ние, а сс реализация стала
           олоххо,  үорэххэ  туһата  до  запомнить  и  обществу  (таһын)  киэргэтиэхтээх-  элиирэ).  Бу  үрдүк  эгггги-  го  -  национальная  авто­ г гач шгом  ; гемократизации
           ыйыллар:                «Саха  омук»  необходимо  тэр.  Дьэ  бу,  холобур,  Ту­ эттээх  үлэлэргэ  сьпщьагг,  номия.  Советская  власть  г'осу; гарствсг гной  жизни.
            «»Цели  кружка:  1)  Бес­ обратить  самое  серьезное  лупа,  Бороҕон,  Дүисүн  Сэбиэттэр   үһүс-тордүс  с  первых  же  дней  своего  Отныне  раскреиог цешгый
           пристрастное   изучение  внимание  на  философ­ оскуолаларыгг  иһэ,  баста-  сийиэстэригэр (1924,  1926  существования   должна  от  духовной  кабалы  иде­
           философии,  как  науки;  ский кружок.            тагг  турагг,  В.Н.Леонтьев  сс.) Саха АССР машгайгы  была  стать  на  точку  зре­ ологии   тоталитаризма,
           2)  Перевод  на  якутский   Руководитель:  п\н  /Ле­ этишгэриг гэн,   сырдык  Коггституциятьиг  (Сүрүн  ния  безусловной  необхо­ освободившийся  от  ста­
           язык  философских  соли-  онтьев/.               баҕа  санааларынан  туол-  Сокуонугг)  дьүүллэһиигэ  димости самоопределения  туса  сырьевого  придатка
           нений и терминов.         1  июня  1923  г.»     лахтарына,  биир дойдула-  сүрүгг  дакьшаатьг  Кон-  угнетенных национально­ центральных министерств
            Беспристрастное   изу­   Дьэ,  бу маны  оччотооҕу  ахтара  бэйэлэринэн  киэгг  сттуция   бьграйьгагъгн  стей,  что  и  было  оформ­ и  ведомств  страны  весь
           чение  философии  необ­ да,  билишги да, кэлишги  туттунуулара  биллэ  үрдүо  оггорор  Комиссия  аатыт-  лено   Совггаркомом м г гогоггациог га л ы гый  г га-
           ходимо  было  вот  почему:  да  саха  үорэхтээҕэ  (ин-  этэ!             тагг  (Комиссия  бэрэссэ-  РСФСР  путем  издания  в  род  республики  вышел
           обычно,  подобные  круж­ теллигенцията) диршгник   В.Н.Леоггтьев  1922-1927  дээтэлэ-П. А. Ойуунускай)  1917  г.  «Декларации  прав  на  путь  свободного  раз­
           ки  всегда  бывали  слиш­ тол куйд ааг I  ьпгьн пгаҕьгг га,  сс.  Сэбиэттэр  Бүтүн  Саха  В.Н.Леонтьев   оггорбута.  трудящихся  и  эксплуати­ вития  в  составе  обновля­
           ком  пристрастными.  У  инники  сайдыыбыт  бы-  сириггээҕи биэс машгайгы  Дакылаат    сүнньүнэн,  руемого народа»,  а  1918 г.  емой, демократизируемой
           них  занятия  происходили  дан  түргэтиэ  этэ.  Тоҕо  сийиэстэрин   дэлэгээтэ,  Саха  АССР  Коггституци-  -  «Декларации гграв наро­ Российской  Федерации»
           под  определенным  углом  диэтэххэ,  туту  барытын  Саха  Киин  Ситэришгээх  ята  аагг  машгай  (1926  с.)  дов  России».  (Б. И. Иванов,   профес­
           зрения:  или  идеалистиче­  ИҤ ЭН-ТОҤ ОН  билэ  сатыыр  Кэмитиэтигг   чилиэнэ,  ылыллыбыта.  0;г  эрээ-   Последггяя  Декларация  сор.  Возвращенное  вре­
           ского,  или  материалисти­  ОҔОТТОН  ойдоох,  мындыр,  ол  иһигэр  1923-1927  сс.  ри,  бу  бырайьгак  РСФСР  говорит  о  началах,  поло­ мя.  В  кгг.:  М.Николаев.
           ческого,  или  же  прими­ болүһүок,  учуонай  киһи  Кэмитиэт   Президиумун  сагга   Конституция- женных в основу деятель­ Возвращенные      имена.
           ряющего  последних  два  тахсар.  Ойдоон истэр,  ой-  (Совет  старейшигг)  чи-  та  бэчээттэнэн,  олоххо  ности  Советской  власти  Якутск:  «Бичик»,  2003  г.,
           направления. В результате  доон корор ОҔО оттомноох,  ;гиэниггэн  талыллан  үл-  кьгайан  киирбэтэҕэ,  Саха  но  вопросу  о  националь­ сс.  8-9).
           - участники кружка, кото­ үорэҕи  ылымтыа  буолар.  элиир.   Ону   таһьгггагг,  Автономнай  Ресггуб;гика-  ностях  России,  а  именно:   Василий Никитич
           рые всегда бывали еще нс  Ол  иһин,  урут  да  (били-  1923-1928  сс.  туе  хамна-  та  1936  с.  диэри  бэйэтэ  о  равенстве  и  суверенно­  ПРО ГОДҺЯКОН О В
           окрепшими в умственном  гин  -  оссо  ордук!)  оску­ стаах  үлэтэ  -  Саха  АССР  аггал  Конституцията  суох  сти народов России».  (ПА
           отношении и философски ола  (иитии)  ситимигэр Юстиг^иятыгг    наркомун олорбута.                 РС  (Я),  ф.  50,  огг.1,  д.  89,  (’Салгымпш бэчээттэниэ)
   1