Page 1 - Кыым 27.09.2024 №38 (6432).-С.7.
P. 1

1 AJ  ___ __ __                      )               в–                                  v .9
      MhJtJN       5 в„– (22656)
Ii
      www.kyym.ru  22002244 сс.. ооллууннньу 8 кунэ

      Тимири уһаныы туһунан

                                                                                        Кэнники 20-ччэ сылга Саха сиригэр духуобунай култу-
                                                                                                ура араас хайысхаларыгар улахан болҕомтону сэргэ,
                                                                                                тимири уһаныыга эмиэ күүстээх хамсааһын бара тура
                                                                                       Ити чааһыгар биһиэхэ Арассыыйа ханнык да эрэгийиэнэ
                                                                                       тэҥнэһэр да, чугасаһар да кыаҕа суох. Саха уустара сылын
                                                                                       аайы, сороҕор сылга хастыыта да, маастарыстыбаларын
                                                                                       чочуйар, үрдэтэр өрөспүүбүлүкэ таһымнаах быыстапкала-
                                                                                       ры, күрэхтэһиилэри тэрийэллэр, Арассыыйаҕа да, атын
                                                                                       дойдуларга да буолар куонкурустарга мэлдьи кыттал-
                                                                                       лар. Ол барыта биһиги уустарбыт идэтийиилэрин таһыма
                                                                                       үрдээн иһэригэр быһаччы дьайара саарбахтаммат. Ону
                                                                                       кинилэр хайдах баҕарар таһымнаах быыстапкаҕа баран
                                                                                       мэлдьи кыайан-хотон төннөллөрүттэн да билэбит.
                                                                                           Холобур, билигин Сахабыт сирин ханнык баҕарар “бэйэ­
                                                                                       тин убаастанар” ууһа тимири рудаттан хайдах уһааран
                                                                                       ылары билэр, ону көрбүт-истибит, тимири уһаныы чыпчаа-
                                                                                       лынан ааҕыллар ’’булаты”, “дамаскай” ыстаалы оҥорууну
                                                                                       сатыыр буолуохтаах. Атыннык эттэххэ, Саха сиригэр ити
                                                                                       идэни баһылааһын олус күүскэ уонна тэтимнээхтик бара

                                                                                       турар.

     Бу маннык хамсааһын түмүгэр, “Саха     билбит суох, ол гынан баран туораттан      ньыыны, батыйаны уо.д.а. оҥороллор...       - Хомус тылын урут икки тутаах-
быһаҕа” диэн аан дойду үгүс муннук-         көрдөххө, улахан укулаат тимири кытар-                                              таах былыргы эрбиинэн оҥороллорун
тарыгар кытта иһиллэр-биллэр бренд          да-кытарда дьиэ барыта салҕаластыар           - Батыйаны дуо? Ону туохха            керер этим.
баар буолла. Биллэн турар, ол барита        диэри эллээн-таптайан лүҥсүйэргэ,          туһаналларый ?
кураанах сиргэ үөскээн-төрөөн тахсы-        тыһыынчанан кыраадыстаах оһоҕу буһа-                                                     - Чахчы. Хомус тылын, үксүгэр, икки,
бат. Өссө сэбиэскэй кэмнээҕи этно-          хата “хачыгаардыырга” соччо дьүөрэтэ            - Батыйаҥ билигин улахан муода      тутаахтаах былыргы эрбии тимиринэн
графтар “Сибиир норуоттарыттан              суох тутуу курдук.                         буолан турар ээ. Тыаҕа дьон массыы-      оҥороллор. Төһөнөн өрдөөҥҥү, “сэ­
сахалар эрэ бэйэлэрэ быһаҕы оҥорор                                                     наларыгар, “бурааннарыгар” мэлдьи        биэскэй” да - соччонон үчүгэй. Туруга
ньымаларын сал$аан, билиҥҥэ диэ-                 Мин тиийэ сылдьыбыт кэммэр            илдьэ сылдьар буоллулар. “Булка илдьэ    эрэ этэҥҥэ, дьэбиннирбэтэх буолуон
ри бэйэлэрин быһахтарын оҥостон.            сарсыарда эрдэ Роман Ильиһи кытта          сылдьарга, тыаҕа ойбону алларарга,       наада. Оттон куорпуһун, үгэс курдук,
онон туһанан олороллор, сахаттан            4-5 үөрэнээччитэ бааллара. Роман           хаардаахха силиһи-мутугу солуурга,       катанка боробулуоханан. Биллэн турар,
атын омуктар бука бары бэйэлэрин            Готовцев дьиҥ сахалыы куттаах бэрт         дьөлөргө-быһарга, илдьэ сылдьарга        ону “дамаскай” ыстаалтан, “нержавейка”
былыргы үгэстэрин умнан, нуучча             эйэҕэс-сайаҕас, дьэллэм, элбэх кэп-        сүгэттэн быдан ордук”, - дииллэр.        тимиртэн оҥорор дьон эмиэ бааллар.
соҕурууҥҥу собуоттарын оҥорор               сээннээх киһи буолан биэрдэ. Кини-                                                  Онно эбии, биһиги хомуһу тылын уонна
быһаҕар көспүттэрэ быданнаата”              ни кытта кэпсэтэ туран “бу маннык               “Айаҕы ииттэллэр дуо?” - диэбиккэ   бэйэтин манна Саха сириттэн уһааран
диэн суруйаллар этэ. Ити бэйэтин            идэтигэр бэриниилээх үтүө учууталга        дылы... Биирдиилээн уолаттар ин-         ылбыт тимирбитинэн кытта оҥорон тура-
туһугар эмиэ интэриэһинэй. Сэбиэскэй        үөрэнэр, бука, дьол буолуо” дии са­        тэриниэтинэн сибээстэһэн Саха сирин      быт. Ыраах биир куонкуруска тиийэ сыл-
кэмҥэ, маҕаһыыннарга араас соҕурууҥҥу       ны ыгын.                                   тас өттүгэр, омук сирдэригэр элбэх       дьан “бу хомуһу тыаһатар, оҥорор эрэ
собуоттарга оҥоһуллубут кынчаал-быһах                                                  быһаҕы атыылыыллар. Барар-кэлэр,         буолбакка, тимирин кытта бэйэбит Саха
арааһа кыстанан да турдаҕына, ханнык                                ★★★                сибээстэһэр, угуйугу туттар, киэҥ сир-   сирин рудатыттан уһааран ылбыппыт”
баҕарар саха бөһүөлэгэр быһаҕы таптай-                                                 дэринэн билсиилээх-көрсүүлээх уустар     диэн улаханнык сөхтөрөн турардаахпыт.
ан уһанар-оҥорор уус дьон баар буолал-           - 1960 с. Уус Алдан улууһун Тан-      олох үчүгэйдик дьаһанан олороллор.
лара. Дьон кинилэр оҥорор быһахтарын        датыгар төрөөбүтүм. Художественнай                                                   Уһааран ылыллыбытп тимир болгуо.
соҕурууҥҥу быһахтартан ордороро.            училищеҕа үөрэнэн ювелир идэтин                - Холобур, биһиги уустарбыт орто-           Бу 25 киилэлээх болгуоттан
Онно саха быһаҕын үйэлэртэн чочуллан        ылбытым, “Сардаана” фабрикаҕа юве-         лоругар “кини - бастакы миэстэлээх,           15 киилэ эрэ тимир кэлиэн сөп
кэлбит табыгастаах, биһиги олорор усу-      лирынан, муоһу быһааччынан, хомуһу         саамай элбэх сакаастаах, саамай
луобуйабытыгар саамай барсар, этэргэ        оҥорооччунан үлэлээбитим. Ол онно          элбэх харчыны өлөрөр уус” эҥин               - Билиҥҥи Сахабыт сирин тимир
дылы, “универсальнай” хаачыстыбата          үлэлиир кэммэр Мэҥэ Хаҥаласка аат-         диэн курдук тыырсыы, “иерархия”          уустара бары да кэриэтэ тимири
дьайбыт буолуон сөп. Холобур, эмиэ өр       ырбыт Амынньыкы Уус, Бүлүүгэ Уйбаан        баар дуо?                                уһаарсан көрбүт, ол туһунан чопчу
сыллар устапара тимири уһаныыга күүскэ      Сахаарап-Кылыадьы Уус үлэлиир ньы­                                                  өйдөбүллээх дьон буоллахтара...
идэтийбит Кавказ, Хотугу Кавказ норуот-     маларын билсибитим. 2014 сылтан Саха            - Оннук диэн чопчу наардааһын суох
тарыгар билигин тимир уһаныы үгэстэрэ       сирин Тимир уустарын Сойууһун бэрэс-       эрээри, киэҥ ыырдаах уустар бааллар,          - Аан бастаан Александр Данилов,
эмиэ уостан, симэлийэн тохтообуттарын       сэдээтэлинэн талыллыбытым.                 билэбит. Уопсайынан, олох бэйэтэ         Василий Герасимов өрдөөҕүтэ, 16 хас
кэриэтэ. Ону киһилии эмиэ өйдүөххэ сөп.                                                сааһылыыр. Дьон-сэргэ үчүгэй ууһу        сыллааҕыта, уһааран көрбүттэрэ. Ол
Кинилэр сэриигэ, кыргыһыыга туттар              - Ханнык баҕарар айар эйгэ             араарар, билэр. Бастаан саҕалыыргар      кэннэ ньыматын-албаһын, технологи-
саабылаларын уонна дьиэҕэ-уокка, ха-        илин түсүһүүлээх, хос санаһыылаах          дуу, хайдах эрэ соччо дьаалайбакка-      ятын баһылаан, сир-дойду бөҕөтүн кэ-
һаайыстыбаҕа туттарга табыгаһа суох,        уо.д.а. буолааччы. Ол бэрэссэдээт-         кыһаммакка эрэ дуу уһанан “мелтех”       рийэ сылдьан уһаардылар, уус бөҕөтүн
икки өттүнэн биилээх, чопчу “өстөөҕү        элинэн талылларгар туох да улахан          эбэтэр “ортоһуор уус” аатын ыллыҥ        үөрэттилэр. Дьиҥинэн, сахаҕа тимири
анньарга” эрэ анаммыт уһун-улахан           күрэстэһии, киирсии суоҕа дуо?             да, бүтэ турар буоллаҕыҥ. Бу билигин,    уһаарыы былыргы үгэһин билэр-өйдүүр
кынчаалларын билигин ким уонна тугу                                                    интэриниэт үйэтигэр, ол аан дойдуну      дьон бүттэхтэрэ дии. Олох сайдан,
гынаары маассабайдык оҥоруой, кими               - Суоҕа. Мин иннибинэ онно Борис      барытын толорор. Быһата, бу эйгэҕэ       соҕурууттан тимир оҥоһук: эрбии,
“анньаары-кэрдээри”?                        Неустроев-Мандар Уус салайа олорбута.      бастыҥтан бастыҥнар, чулууттан чулу-     сүгэ, быһах уо.д.а. - маассабайдык
                                            Билигин кини биһиги бочуоттаах бэрэс-      улар эрэ хаалан иһэллэр.                 кэлэн, олус сылаалаах, элбэх түбүктээх-
     Быһата, биһигиттэн сахалартан атын     сэдээтэлбит.                                                                        үлэлээх тимири уһаарыы үгэһэ тохтоо-
хаһаайыстыбаҕа туттар быһаҕын бэйэтэ                                                    Тимир рудалаах таас цлтцркэйдэрэ        бута ыраатгаҕа. Ону биһиги уустарбыт
оҥостор норуот аан дойдуга да аҕыйаҕа           - Сойуускутугар, уопсайа, хас чи-                                               былыргы үөрэхтээхтэр, сыылынайдар
чахчы.                                      лиэннээххитий?                                 - Хомуһу оҥоруу быһахтааҕар,         суруйан хаалларбыттарыгар олоҕуран,
                                                                                       бука, чэпчэки буолуо...                  бэйэлэрэ булан-хаһан, үөрэтэн тилин-
                                    •к ★ ★       - Усунуос төлүүр 100-тэн тахса чили-                                           нэрдилэр. Ити эмиэ элбэх сатабылы
                                            эннээхпит. 14 улууска филиаллардаах-             - Улаханнык сыыһаҕын... Төһө да    эрэйэр үлэ. Туһааннаах бириэмэ иһигэр
     Ити курдук сэмэй киирии тыллаан        пыт. Ону таһынан, туох да Сойууһа суох     атыыга хомус сыаната быһахтааҕар бы­     сөптөөх тэмпэрэтиирэни тутуу, рудаттан
баран, тимири уһаныы бырапаган-             бэйэлэрэ уһанар дьону ааҕан да сиппэк-     дан чэпчэкитин иһин, оҥоруута быдан      кэлиэн сөптөөх тимирин толору ылыы...
дьыыһын, саха быһаҕын-хомуһун               кин. Этэргэ дылы, билигин халлааҥҥа        уустук. Кэнники сылларга хомус аһара     Аны, аһара ититтэххэ уонна өр туруор-
оҥорууну иккис тыыннааһыҥҥа суду            хайыһан туран мутугунан бырахтахха,        сайынна. Холобур, быһах 1 эрэ биилээх    дахха, тимириҥ чугууҥҥа кубулуйар.
өҥөлөөх киһини - СӨ Тимир ууста-            ууһу табар буоллуҥ.                        эбит буоллаҕына, хомуһуҥ 10 кырыыла-
рын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ Роман                                                      ах, ол эбэтэр биилээх...                      Даҕатан эттэххэ, былыр да сахаҕа
Ильич Готовцевы-Мындыр Ууһу - кыт­              - Тимир уустара, чахчы, элбэх-                                                  тимири уһаарыынан анал идэтийбит дьон
та көрсөн аҕыйах, сэмэй ыйытыгы             тэр. Кэнники сылларга уустарбыт                - Ол ханнааҕы 10 “биитэй”?           дьарыктаналлар эбит, уустар бэйэлэрэ
биэрдибит. Кини билигин “Айар Уустар”       көмөлөрүнэн саха быһаҕа киэҥник                                                     буолбакка.
Креативнай индустрия колледжыгар            аатырда, бренд буолла эрээри...                  - Хомус куорпуһугар барыта 8 кы-
өбүгэлэрбит төрүт дьарыктарын - тими­       Билиҥҥи уустар оҥорор бородуук-            рыылаах, онно тылын 2 кырыытын эбэн            Ити билигин ыһыахтарга эҥин биһиги
ри уһаныыны - үөрэтэр эбит...               суйаларын көрүҥэ, ассортимена кам­         кэбис... Ону барытын орун-оннугар сеп    Сойууспутугар тахсан, наһаа чэпчэки
                                            чи курдук. Быһаҕы, хомуһу таһынан,         түбэһиннэрии, тылын оннун-ортотун        үлэ, көр-күлүү курдук, “кэлэн тимирдэ
      “Айар Уустар” креативнай индустрия    тимир ууһа өссө тугу уһаныан сөбүй...      булларыы, тыаһын регулировкалааһын,      уһааран көрдөрүҥ” дииллэр. Шоу курдук.
колледжын тимир уустарын үөрэтэр дь-        Тыа сиригэр олорор тимир ууһа онон         хомусчут баҕатын-хаппырыыһын хоту        Дьиҥинэн, онно анаан оһоҕу оҥоруу,
иэтэ Дьокуускай куоракка киһи дэбигис       айаҕын ииттэр дуо? Билигин, холо­          “ньиргиэрдээх” эбэтэр “сыыйа тардар”     6-8 чаас устата 1,5 тыһ. кыраадыстаах
булан тиийбэт Челюскин уулуссатыгар         бур, Саха сирин олохтоохторо бука          тэтиминэн тыаһын үрдэтэн-намтатан
баар. Икки этээстээх таас дьиэҕэ.           бары “толору” саха быһахтанан,             биэрии...
Туһааннаах дьон ону туох дииллэрин          ырыынак туолан турдаҕа.

                                                  - Дьэ, ииттэллэр. Күннээҕи олоххо
                                            кестер араас бытархай сыбаарканы,
                                            иһэрдиини, абырахтааһыны, өрөмүөн-
                                            нээһини аахсыбакка, уустар өссө ан-
   1   2