АО -САХА СИР9Я                                                                                                                               *шнккуаэт' \ 'к-V                          v        V'  тг т  *  -N
             Отыйын 10 к.

«БЭЙЭЬИНЭЭЬЭР                                                                    лаан, имэрийэн, сыллаан илдьэ сылдь-                        тьбаны салайсар кыахтаах эбит саха            итини эмиэ учуопуохтаах. Идэ пре-
  КЫАХТАА&Ы,                                                                     ыбыт буоллахха, билигин ону табынан                         дьахтара дэппит кини. Ис-киирбэх, на-
   к п тэ ь и                                                                    олоххо тирэхтээх, конкурентноспособ-                        мыын, урдук табымнаах, дирик билии-           стибин эрэ эккирэппэккэ, дойдугар, туе
                                                                                 най, кыахтаахтары кытта тардыалабар                         лзэх, сатабыллаах дьабаллаах. 18 сыл
                                                                                 кибини иитэр сыал турар.                                    кини республика урдуку салалтатыгар           бэйэgэp тубатын толкуйдуур наада.
                                                                                 БэйэР)Инээ5эр кыахтаах, куустээх                            улэлээбитэ.
                                                                                 кибини иитэн табаарар сорух тирээн                                                                              — Эн Хотугу форум секретари-
                                                                                 кэллэ.                                                           Ити аапаабыт ус дьахтарым бэй-
                                                                                                                                             элэрэ талан ылбыт идэлэригэр, улэлэ-          атыгар, Анкориджка бараары
                                                                                      Сахаларга, бибиэхэ, вс хобооно ба-                     ригэр-хамнастарыгар эл& ^и ситиспит
                                                                                 ар: “Дьахтар - эринэн, сон - cagarbi-                       уонна бэйэлэрин холобурдарынан                сылдьаргын билэбит. “Дьахтар

                                                                                                                                                                                           урдуку суутугар” улэлээбит

                                                                                                                                                                                           кэмкэр кэлэр уйэ$э тубуламмыт

                                                                                                                                                                                           туох окобулунна дии саныыгын?

                                                                                                                                                                                                 - Кэлэр УЙЭ5Э дьайар кыахтаах

                                                                                                                                                                                           окобуллубут да бyoллagынa, мин эрэ

иитэн mahaapap myhyzap...»                                                                                                                                                                 утуем буолбатах. Уопсай государетвен-

                                                                                                                                                                                           най политика, Президеммит дьабалла-

                                                                                                                                                                                           ра барыта тумеэн тумук биэрэр кыахта-

                                                                                                                                                                                           ахтар.

     — Анастасия Николаевна, Эй-        таанахда, тыйыедабу-                                                                                                                                     Инникигэ олук буоларынан мин
игин республика дьоно-сэргэтэ
дьиэ-кэргэни, дьахталлары кытта         олар кыахтаах.                                                                                              угустэри ымсыырдыбыт, угуйбут          Ийэ, Aga куннэрэ олохтоммупарын
улэлэбэр государственнай струк-                                                                                                                     утуелээхтэр. Истик, ибирэх ий-
тураны салайан кэлбиккинэн бэр-         XX уйэбэ саха дьах­                                                                                         элэр, кырабыабай дьахталлар.           ааттыам этэ. Дьиэ кэргэн
кэ билэллэр. Онон, Эйиэхэ чугас
тема^а кэпсэтиэххэ. XX уйэ              тара yepagn ыла сатаа-                                                                                           — XXI уйэ уунэрэ бу кэл­          государственнай политиката aTagap
сабаланыытыгар саха дьахтарын                                                                                                                       лэ. Саха дьахтара кэлэр
балабыанньатын Эн хайдах сыа-           та. Учуутал, быраас,                                                                                        уйэ1)Э хайдах буолуой, кинит-          гурда. Салгыы сайдар кэскиллээх. Ийэ,
налыыгын?                                                                                                                                           тэн ханнык хаачыстыбалар
                                        олох-дьабах сферала-                                                                                        эрэйиллиэхтэрэй?                       ogo, дьахтар тубугар эмиэ анал
     - Хайдах эра ити ыйытыыга эппи-
эттииргэ бапаммыт, ата^астаммыт         рыгар уксэ дьахталлар                                                                                             - Кэлэр уйэ киэк билии,          6oagOMTO, программа арааба
обох кэннигэр олорор дьахтары саныы-                                                                                                                уерэхтээбин тарбанар кэмэ.             окобулунна. Бу coTopyTaagbiTa демог-
гын... Ол эрээри уйэ са^аланыытыгар     улэлииллэр.                                                                                                 Дьахтар эмиэ уерэнэрэ, ону
саха дьахтара, уопсайынан хотугу дьах­                                                                                                              табынан ол ылбыт билиитин таба         рафическай политика концепцията
тар, ол курдук сирэйин саптан баран     Биликки кэмкэ эр                                                                                            тубанара наада. Уврэхтэн ылбык-
олорбото^о. Бибиги айыл^абыт, олох-                                                                                                                  кын свпке туба5а табаарыы тыын        ылылынна. Манна улахан, киэк, куустэ­
пут окобуута оннугу кекуллзэбэт да      киби кыабын кердерер                                                                                        боппуруос буолара буолуо. Бары
этэ. Эр киби бултуу, балыктыы бар-                                                                                                                  уерэхтэнэн мунньа^ынан, миити-         эх улэ барда. Кэлэр кэмкэ прогноз
aagbma дьиэ-уот, суебу, ас-уел, ogo-    улэлэрэ ыбылланнар,                                                                                         нинэн баран хаалыаххайык диэн
уруу барыта дьахтар дьабалыгар хаала-                                                                                                               буолбатах, oaogy окостууга             окобулунна.
ра. Copogop эр киби арыгылыы, хаар-     ордук тыа сиригэр                                                                                           yepagn тубаныы наада.
тылыы да баран хаалыан сеп...                                                                                                                                                                    Урут демография наука икки ста­
                                        дьахталлар, ийэлэр                                                                                                10(1 уйэ - информация уйэтэ.
     Онон уйэ са^аланыытыгар дьиэтин                                                                                                                 Ким кыра да информацияны урут         тистика икки ардыгар сылдьыбыта. Би­
                                        сурун улэбит буолан                                                                                          ылбыт, ону тубаммыт, ол биир
эйгэтигэр саха дьахтара эр кибини кыт­                                                                                                              хардыы инники буолуо, Kuagupa          лигин демографическай политика диэн
та аныгылыы эттэххэ, тэк бырааптаах     хааллылар. Ол эр                                                                                            туруо. Онон тургэнник дьабаныы
партнер этэ. Сайдыыга, уерэххэ ымсыы                                                                                                                 инники ку в ккэ тахсыан сеп.          ейдебул уескээтэ. Саха ахсаана элбии-
куустээ^э, ол ибин дьахтар хотонун      кибини бабыйаары, ха-                                                                                       Дьахтар, ийэ о^отун инникитин
уонна дьиэтин икки ардыгар сылдьар                                                                                                                   кереругэр, кини дьо5урун, талаа-      рин тубунан араас кэпеэтии тахсар.
ыырын кыара^абыргатан киирэн бар-       нан эрэ кини быраабын                                                                                        нын сайыннарарыгар ити уебэ эп-
быта. Саха дьахталларын бастакы сьез-                                                                                                                питим улахан оруоллаах буолуо.        Манна государство сыбыана, полити­
тэрэ 1925 сыллаахха буолбута, ол доку-  куемчулээри буолба­                                                                                          Бибиги copogop нэс, бытаан
муоннарын кердеххе дьахталлар                                                                                                                       С05УС буолааччыбыт, онтон бос-         ката хайаан да наада. Бибиги эдэр ыал
сана^а, сырдыкка тардыбыылара олус      тах. Оннук сыалы хайа                                                                                       холонор наада.
куустээх. Холобура, дьиэни хотонтон                                                                                                                                                        эрдэхпитинэ, дьахтар улэбитэ ордук
араарыыга турунуулара, муосталаах       да дьахтар бэйэтигэр                                                                                              Хайа 6agapap судаарыстыба
дьиэ^э талабыылара...                                                                                                                        биирдии киби инициативатын вйевн,             сыаналанара, онон иккиттэн ордук ogo
                                        туруоруммат.                                                                                         онон сайдар, чэлгийэр. Инициативаны           наадата суох курдуга. Ол cagana 3-4
     Саха дьахтара бэйэтин иннин                                                                                                             тумэн, септеех сокуонунан ейввн олобу         ogoaoHHOxxyryHaсаха элбиэ, норуоппу-
керунэрэ, кини вйе-санаата, ууба-иис-   Киби кибиэхэ сыа-                                                                                    тупсарар эрэ кыах баар.                       тун хакатар наада диэн TapgaMMbiTa
тэнньэн-э, фантазията cogorox
такабыгар да кестер. Туулзэх тан-аба,   налыыр, ытыктыыр                                                                                          Саха дьахтара кэлэр уйэбэ oaogo
ыбыахха кэтэр мааны тан-аба, киэргэл-                                                                                                        тупсара бэйэтиттэн тутулуктаах. Бэлэм
лэрэ - барыта сиэдэрэй, кэрэ, дьикти,   сурун хаачыстыбалара                                                                                 рецепт суох.                                  буоллар, 6agap, атыннык да дьабаныл-
хатыламмат, дирик ис хобоонноох...
                                        уйэ уларыйыытыттан                                                                                        — Анастасия Николаевна, Эн               лыа эбитэ буолуо... ‘ Ответственное ро­
      Мин эбэм уйэ са^аланыытын                                                                                                              идэбинэн учууталгын. XX уйэ са-
сажана эдэр кыыс, кини 26-гар эрэ кэр-  тутулуга суох оннунан                                                                                халары уерэхтээтэ. Кэлэр уйэбэ                дительство" диэн ейдебул баар. Ман­
гэн тахсыбыт. Ол са5ана хойут дэнэр.                                                                                                         уерэхтээбин хайдах салаллыай?
Кэргэн кэпсэтээччи элбэх убу да, сирэн  хаалаллар. Уйэ cagana-                                                                                                                             ных санаанан ogonoHOp ыал XXI уйэ^э
тахсыбатах. Кини тереппуттэрэ кыьюта-   ныытын cagaHaagt-                                                                                         - Мин ocxyonaga, куорат кытыы ос-
рын кубэйбэккэ, талар быраабы биэр-                                                                                                          куолаларыгар, суурбз сыл улэлээби-            норуот хаачыстыбатын урдэтиэ диэххэ
биттэр. Мин эбэм кэпсэтэ кэлбитигэр     уонна           бугукку                                                                              тим. Кэлин гороно^а улэлии сылдьан
кистээн эрдэ кврбут, свбулээбит...                                                                                                           чинчийэр улэни интэриэбиргзэн испи-           сеп.
Онон акар кырыы кыыбы, дьахтары ум-                                                                                                          тим. Ол сылдьан билбитим аан дойдуга
са анньыы суох эбит.                                                                                                                         - Америкаga, Aфpикaga, Францияga -                  ■ Дьахтар суутугар" улэбин мин
                                                                                                                                             уерэхтээбин реформалара обществоga
 - Туох барыта ис сайдыылаах, эво-                                                                                                           уларыта тутууну кытта тэкк э ыытыл-           onogyM биир кэрэ кэмин курдук саныы­
люциялаах буолла^а, ол сокуонунан уйэ                                                                                                        лаллар эбит. Общественнай, полити-
са5аланыытыгар саха дьахталлара сай-                    20\ ы, I Z T             KV‘ m*-                                                     ческай куустэр туох сыалы туруорунал-         бын. Биир киби, cogorox киби тугу да
дыы сака табымыгар тахсарга бэлэм                                                                                                            лар да, онтон сиэттэрэн уерэхтээбин
этилэр. Муся Потапова, Дора Жиркова       ~ Дьокуускаи куорат 2 o Z Ha' Z Г '                                                                реформата барар. Ити аксиома. Ол              кыайбат. Биир санаалаах, ейдебер
курдук сытыы-хотуу, уврэхтзэх кыргыт-                                                                                                        эрээри, бу реформалары хайаан да ал-
тар революционней хамсаабыкка кыт-      i оскуолаларыгап, Mx»n0« Z n Z Z Ы Y°M3pdrjx                     ман' диэн. Мин ити                  лараттан ейеебун баар буолуохтаах.            дьонноох буоллаххына эрэ улэ
тыспыттара.                             J■'•етодистаабыта. * V P сеиааларыгар                            ес хобоонун утарбап-                Бибиэхэ суурбэбис уйэ бутэбигэр наци-
                                                                                                         пын. Учугэй кэргэн-                 ональнай оскуоланы сакардан                   умуруйэр.
     — Саха дьахтара бу уйэ уста-                                                                                                            сайыннарыы концепцията ейебулу ыл-                 Мин тугэнинэн тубанан, бу алта
тыгар тебе уларыйда? Кини мен­                                                                                                               ла. Манна республика салалтата туора
талитета кэм-кэрдии, олох харды-        ЮНЕСКО “Z Z Z a p u -вГТ РеспУбликатын нээх дьахтар - дьол-                                          турбакка ^ у л э с п и т утуелзэх.            акар сыл устата улэлзэн кэлбит дьом-
ытын дьайыытыттан уларыйда^а
                                                                                                         лоох дьахтар. Чик,                       Уерэхтзэбиккэ, холобура, билигин         мун утуе тылынан ахтан абарыахпын
дии...                                                                                                                                       18-таах ogo барыта орто уерэхтээх бу-
      - Менталитет диэни толкуйдаабын   * * * * * д^ т * и а р у 0Ш и '■dsrМоsграфs инiесsкайk           лоп-бааччы ыал agaTa                оллабына, 25-тээх киби барыта урдук           6agapa6biH. Нина Иннокентьевна Про­
                                                                                                                                             уерэххэ уерэнэрэ Togo ситибиллиэ
ситимин курдук ылыннахха, улаханнык                                                                      • Л сурун быбаарар оруо-            cyogaft? Тэриннэххэ, 6agapflaxxa, ту-         топопова, саха биир ытык-мааны дьах­
уларыйбата^а буолуо. Уопсайынан бы-                                                                                                          руннахха кыайтарар дьыала. Бибиги
лыргы саха дьахтарын тубунан бибиги                                                                      ■' , лу ылынар, дьахтар             Президеммит, Правительствобыт урдук           тара, кини бибиэхэ 3n63gn
уксугэр эр киби кврбутунэн, суруйбуту-                                                                                                       уерэх тибигин кэкэтэргэ улэлииллэр.
нан сыаналыыбыт. Этнографтар, уче-      А;ыиаххонуктаацыта А . Н . Б о же д о ы \ - аттарар, тэрийэр, ей                                     Ону сиилии-одуулуу олорбокко, кэлэр           кемелеспутэ, ейеебутэ. KyHH33gn улэ-
найдар, суруйааччылар даманы, саха                                                                                                           уйэбэ сайдыыбыт мэктиэтэ уерэх­
дьахтара сэмэйин, нарынын эрэ ейдеен    тугу форум секретариатыгир Анкоридж м Г j уган биэрэр, субэнэн                                       тээбин буоларын ейдуурбут наада.              бэр тэ к к э сылдьыспыт саха дьахталла-
квреллвре. Ол ньургубун курдук
нуо^айбыт саха кыыба стереотип буо-     Рокка (Аляска, Ш И ) Саха P ccn m Z Z Z . Ч • быбаарыллыбыты ки-                                           Мин соторутаабыта Финляндияба           рыттан биир саамай улэбиттэрэ, чик
лан хаалла. Ити хаачыстыбалары мин
букатын сирбэппин; кырдьыга да саха                                                                   * ■J ни бутэрэн-оборон                 баран кэллим. Бу дойду уйэ caganaHH-          гражданскай позициялаах коллегам
дьахтара сэмэй, эр киби иннигэр
быбалыы тубуелээбэт, тулуурдаах.                                                                                  ибиэхтзэх. Сыылба          ытыгар Россия биир хаалыылаах губер-
                                                                                                                  дьахтар дьиэ кэргэн        нията, туох да улахан сир баайа суох.
      Ол эрээри кини хобуун улэбит,
дьобун дьабаллаах, ылсыбытын ситэ-                                                                                              тэринэригэр  CogOTOx мастарын танастаан атыы-
рэр идэлээх. Кыбал^а тирзэтэ^инэ кы-                                                                           J улахан мэбэй. Ол эрзэ-
                                                                                                              I ри, икки тэк сытыы,          лаан, ол технологиятын бабылаан
                                        SZZgSZSUBSSSS**L-Я*2•-j5*">'»-рэстэбиитмтм ананна                                                    байан олороллор. Дьикэ, сир, ибэр уу,         Раиса Яковлевна Антонова. Кинини
                                                                                                                                             мае, кыыл баар буолла да дойду баай-
                                                                                                                                             дык олоруохтаах                               кытта т э к к э ааттыам этэ Т.Е.

                                                                                                                                                   Кэлэр уйэбэ уерэхтээбин хайысхата       Варламованы, Т.С.Таюрскаяны.

                                                                                                                                                                                                 Урукку кэмкэ дьахталлары салайар

                                                                                                                                                                                           ynaga разнарядка быбыытынан

                                        it;                      кыргыттара. улахаттар, J хоодуот ДЬОН бэрт сэ-                                                                            табаарар эбит буоллахтарына, бэйэлэ­

                                        ээккооннооммиисстт, кVыраУк°ыРызхсп->ээюхртиэсрт, . биирдэрэ  —  дэхтик ыал буолаллар.                                                             рин кыахтарынан, куустэринэн тахсы­
                                                                                                         Айылба тэкнзэн керен
                                                                                                                                                                                           быт дьахталлар бугун элбэхтэр.

                                                                                                         холбуурга дылы...                                                                 Правительство      председателин

                                                                                                         — XX уйэ дьах-                                                                    солбуйааччы Е.С.Васильева, министр-

                                                                                                         талларыттан Эн ким-                                                               дэр Л.Т.Горева, Е.И.Михайлова,

                                        дьахталлар олоххо, дьиэ кэрган-нэ,       H33gn саха норуотун историяты-                                                                            ЮАПесковская, 0 .И.Алексеева, коми­
                                        ogonopyrap сыбыаннарын дьин* терде       гар суолларын хааллардылар ди­
                                        биир.                                    эн этиэк этэй?                                                                                            тет председателлэрэ Т.А.Торговкина,

                                             — Саха ыалын сурун тутула                - Мин малдьи cegep дьахтарым                                                                         Г.С.Васильева, депутаттар Р.С.Гурьева,
                                        уларыйда дии саныыгын дуо?               Мария Николаевна Андросова-Ионова.
                                                                                 Бэрт элбэх сыылкаба кэлбит дьон саха                                                                      А.И.Поисеева уо.д.а. Дьахтар аймах
                                              - Уларыйыы баар буоллаба дии.      дьахтарын кэргэн ылан олорбуттара,
                                        Холобура, тас ертун да ылан керуеххэ.                                                                                                              араас тэрилтэлэрин улэлэрин иилээн-
                                        Уйэ сабаланыытыгар элбэх суебугэ бат-    биир да дьахтар 6apcbi6aTaga. Кини бу-
                                        таппыт, илбиркэй такастаах ’ саах                                                                                                                  cagaлaaн олорор Светлана Ефимовна
                                                                                 оллар кибитин кытта биир табымка гу­
                                        баайа’ дэтэр дьон бааллара. Булчуг       ран, уерэххэ туе бэйэтин 6agaTbiHaH                                                                       Николаева.
                                                                                 кыпыбан, бапаппакка, улэлиир-хам-
                                        ogOTO булчут, балыксыт ogoro балык-      сыыр, cogypyy барсар. Ол cagaHaagbi                                                                             Бугукку уйэни анаарар кэпеэтии-
                                        сыт буолара caap6aga cyoga.              саха дьахтарыгар алдьархайдаах кытаа-
                                                                                                                                                                                           битигэр, 6agap, бу эппитим сыбыана
                                              Билигин кыахтаах киби убун-харчы-  нах санаалаах киби 6yoanaga.
                                                                                                                                                                                           суох курдук буолуо, ол эрээри уйэ сыл-
                                        тын дьиэ-уот окосторго, ogOHy уерэт-          Софья Петровна Сидорова. Кини
                                                                                 AbbingaTbiH тубунан толкуйдаан                                                                            тан, кунтэн дьаарыстанар, государ­
                                        тэрэргэ тупар. Дьиэ кэргэн, ыал
                                        учугэйдик олорорго 6agara уларыйбат,     кердеххе, эмиэ дьахтар гиэнэ кылаан-                                                                      ственнай структура улэтэ кэлэр кэмкэ
                                        сайдыы табыма сака урдэллэри ыйан
                                        эрэ биэрэр. Бэйз идэтин талынарга,       Haaga, киби гиэнэ ^TaaHaga буолан                                                                         тубуланар, ол улэни биирдиилзэн дьон
                                        ogo кыабын сайыннарарга хааччах суох.
                                                                                 1937 сыллаахтан 1946 сылга диэри                                                                          толороллор.
                                             Ол cagamH кун бугунугэр диэри       Урдуку Сэбиэти салайан олорор. Сана-                                                                           — Тумуккэр, Анастасия Нико­
                                        саха ыалын саамай туллар Tyraaga,        ан керук - репрессия угэнэ, сэрии
                                        сурун кыбалбата - ogOHy иитии. Кэм-      сыллара, уктэтэн биэрии туругурбут кэ­                                                                    лаевна, саха дьахталларыгар бу
                                        кэрдии сан-аттан сака келуенэбэ атын-
                                        атын ирдэбили туруоран ибэр, онон        мэ... Олус cымнagac, истик киби этэ                                                                       уйэлэр кирбиилэригэр тугу
                                        ДЬИЭ кэргэккэ OgOHy олоххо бэлэм-        диэн ахталлар. Бибиги кини тубунан эл-
                                        нзэб иккэ эмиэ ирдэбил уларыйар.         6agn билбэппит дии саныыбын.                                                                              ба5арыак этэй?
                                        Былыргы кэмкэ ogOHy таптаан, мааны-
                                                                                      Александра Яковлевна Овчиннико­                                                                            - Дьахталлар, ийэлэр барахсаттар
                                                                                 ва. Кини холобура угус кыыбы, дьахта­
                                                                                 ры Kegyn336nT буолуохтаах. Судаарыс-                                                                      куустээх санаалаах, мындыр ейдеех,

                                                                                                                                                                                           уран тарбахтаах, киэк Kegycr33x дьон,

                                                                                                                                                                                           кинилэр кэм-кэрдии хаамыытын кытта

                                                                                                                                                                                           т э к к э барсан ибиэхтэрэ, государ-

                                                                                                                                                                                           ственноспыт сайдарыгар улахан тебуу

                                                                                                                                                                                           куус буолуохтара диэн эрэнэбин.

                                                                                                                                                                                                                              Кэпсэттэ
                                                                                                                                                                                                        Наталья ХАРЛАМПЬЕВА