Page 1 - Мүрү саһарҕата, кулун тутар 22 к., 2013 с., с.3
P. 1

Кулун тутар 22 күнэ, 2013 с. БЭ Э ТИ Н С Э                                                      Ыллык                                ФЩүРҮРюрҕата

                                Улахап дьиэ кэргэн бастакы оэуото Настя Aldan орүс кыт ш ыгар турар юрэ, кыраһыабай айынуалаах Чэриктэй боһуолэ- тэрилтэ эта. Директор Прис­

                                гэр саас ы.шапы буолуута, кулун тутарга кун сирин корбутэ. Кини кэнниттэн утуу-субуу ауыс о/уо торообутэ, онон бы- цилла Уодлбиһига республика-

                                рааттарыгар, балтшарыгар Настя кыыс иккис ийэ курдук буолбута. Ийэлээх агуата Аграфена Никитична уопна Николай бытыгар иккита кэлэ сылдьы-

                                Петрович — сэрии кэминээди о/уолор, улускэннээх улэҕэ эриллибит, буспут-хаппыт бугуру улэһит дьон этилэр. А/уата — быта. Сырыытын аайы ссми-

                                бастын механизатор, ийэтэ — бастын- от охсооччу буоланнар республикатаа/уы Бочуот дуоскатыгар тахсыбыттара. нардары, конференциялары

                                Эдэр дьон барыша 12 оҕоломмуттарыттан, ус oiyo аас-туор олохтон, эмп-томп суо/ууттан олохтон курэммиттэр. Тыа ыыппыта, рсспубчикакыавын,

                                ыалын 044omooiyy сиэринэн эһэлэрин, эбэлэрин, таайдарын кытта олус иллээхтик биир дьилуэ дьукаахтаһан олорбуттар. уопутун атын хотугу регионнар
                                Эһэлэрэ кинигэ, уорэх диэни олус ытыктыыра, о/уолор уорэхтээх дыш буолуохтарын ба/уарара. Кини Пастяны оссо кыра сайдыычарыгартуһанарга эгии-
                                                                                                                                                                  лэри оҥорбута, Форум быра-
                                кьиааска уорэнэр эрдэ/уинэ истиэнэ/уэ ыйаммыт лаимпа анныгар олоппоско туруоран баран, сахалыы кинигэни, хаһыаттары               йыактараолоххокиирэн иһии-
                                доргуччу аахтарара. Тороппуттэрэ анаан такайан, саниран уорэппэт этилэр. Арай ийэлэрэ куруук «дьон туһунан куһа/уаны              лэрии анализтаабыта, Ооорса-
                                санарыма, кыамматы сэнээмэ, ата/уастаама» дю н этэр, олус аһыныгас, эйэҕэс-сайа/уас майгылаах обит.                               билитационнай киинигэр.тас

                                Саха дьахталларыттан бастакы дипломат                                                                                             сибээстаһии, айылва харыста-
                                                                                                                                                                  былын министеретволарыгар
                                                                                                                                                                  сылдьыбыта, историческай

   Настя тордус кылааска сыл-   студент «Альянс Франсез» ли-    тыйалары бэчээтгэппитэ.         һатватарынан, совотох ийэлэр,     дун сылынан биллэриллибит-      миэстэлэри, быыстапкалары,
дьан ол юмнэргэ совстскай уо-   ниятынан Парижка стажиров­         Анастасия Николаевна 20      тулаайах оволор уонна инбэ-       тэрэ. Координаторынан А.Н.      саҥатутуулары кэрийбита.
рэнээччи үрдүк иаҕараадаты-     к а ^ барбыттара. Францияра                                     лииттар дьыалаларынан дьа-        Божедонова анаммыта. Сыл
нан —«Артек» лааҕырга барар     Союзтан 45 киһи буолан айан-    сыл оскуолава улэлээбитэ.       рыктанан барбыгтара. Бу сыл-      чэрчитинэн, улуустарга, респу­     А.Н.Божедонова республи­
путевканан навараадаламмыта.    наабьптар. Онно тиийэн кун      Учууталлаабыта, кылааһы са-     ларга оволоох дьиэ кэргэн оло-    бликава ово спордугар сы-       кава Форум бырайыактарын
«Артекка» Саха сириттэн you     аайы үорэхтэринтаһынан Па­      лайбыта, директоры иитэр-уо-    вун-дьаһавын тупсарарга           һыаннаахтэрээһиннэр комитет     үбүлээһиҥҥэ барыстаах этии-
о[,о буолаи, ол иһитар Мирнэй-  риж уступ экскурсияларгасыл-    рэтэр улэвэ солбуйбута. Туорг   анаан 50-тан тахса арате уураах-  ковулээһининэн да, атын да      лэри булуу, көрдооһүн, олоххо
тэн Толя ГТоповтуун (кэлин      дьыбыттар. Кэлин бу стажи-      кылааһы выпусктаабыта, фран­    тар, дьаһатлар, улуустарга 28     тэрилтэлэр ковүлээһиннэринэн    киириилэрнн ситиһии, атын
Мирнэй куоратбаһылыга буол­     ровкалара барыларыгар олус      цуз тылын учууталларын хол-     программалар олоххо киирбит-      ыытыллыылара уксээбита. Бу      дойдуларга улэлиир граннары
бута) барбытгар. Сылаас муора,  туһалаабыт, кыраныысса таһы-    боһугун салайбыта. Кини уо-     тэрэ.                             тэрээһиннэр кэлин норуоттар     булан туһаныыга быһаччы кэп-
костер, саҥа доҕоттор кипи      rap элбэх довоггордоммуггара,   рэппитоволорун ситиһиилэри-                                       икки ардыларынаавы «Дети        сэтиилэри тэрийии, Россия
оҕотук ойугэр-санаатыгар ум-    олохторугар, улэлэригэр элбэх   нэн киэн туттар толору бы-         1992-95 с.с. Саха Рсспублика-  Азии» ово спортивнай оон-       атын регионнарын Хотугу Фо­
нуллубат гынатиһиллэн хаал-     билиини-корууну ылбыттара.      рааптаах, ол курдук кинилэр     тыгар дьиэ-кэргэн сылын тос-      ньууларатэриллэллэригэр ачук    рум улэтигэр тардыы курдук
быттара. Начальнай оскуола                                      истэриттэн уонунан ово фран­    холун олоххо киллэриигэ угус      уурбуггара.                     эппиэттээх дьаһаллары олоххо
кэнниттэн Дупсун орто оскуо-       Үрдүк үорэҕи бүтэрии, ыал    цуз тылын учууталын идэтин      өрүтгээх тэрээһиннэр Россия                                       киллэрсибитэ. Ону таһынан,
латыгар үөрэммитэ. Улахан кы-   буолуу, үлэ-хамнас быыһыгар     талбыттара, министр солбу-      таһымыгар бастакынан ыы-             1999 сыллаахха Хотугу Се­    кини республикатын аатын,
лаастарга француз тылынан       ОБО-урууторооһүнэ —бу бары­     йааччыта, тэрилтэ салайааччы-   тыллыбыттара. 1993 сыллаахха      кретариат Форумугар СР Пре­     норуотун культуратын, искусс-
үлүһүйбүтэ, үчугэйдик хайы-     га олус тургэн, тэтимнээх олох  лара, ученайдар тахсыбыттара.   республикава Ийэ кунэ уонна       зиденэ М.Е.Николаевбэйэтин      твотын атын дойдуларга кор-
һардыыра, оскуола спортишшй     эта. Кэргэнэ Василий Божедо-    Анастасия Николаевна «СР        «Ийэвэ урдук махтал» Бэлиэтэ      Уураавынан айымньылаахтык       дорор-би.члэрэр эбээһинэстээ-
туризхпга хамаандатын капита­   нов идэтинэн хирург-травмато­   үөрэвириитин үтүөлээх үлэһи-    олохтоммуттара. «Датбар Хо-       улэлиир кыахтаах Анастасия      Вэ. Билигин А.Н.Божслонова-
на эта. Бу көрүҥҥэ кини ха-     лог эта. Анастасия —аоыс, Ва­   тэ», «Учууталлар учуутачлара»   тун» дьахталларга анаплаах су-    Никоасвна Божсдонованы Са­      ны Исландиява, Канадава, Кы-
маандата хаста лаканы респу-    силий —биэс балыстара-бы-       уонна Софья Сидорова ааты-      рунаал тахсар буолбута.           ха Республикатын бэрэстэбии-    тайга, Кореява, Амсрикава,
бликатааҕы күрэхтэһии кыа-      рааттара уорэххэ киириилэри-    нан бэлиэлэринэн навараада-                                       тэли н эн анаабыта (AXI1I,      Франциява, Финляндиява,
йыылааҕынан буолбута. Бары      гэр кинилэр дьиэлэрэ «плац­     ламмыта.                           3993 сыллаахха республика      Аляска, Анкоридж к.).           Япониява билэллэр. Кинини
өттүнэн дьоҕурдаах кыыс Дуп­    дарм» курдук эта. Экзамспнар,                                   тас дойду иартнердарын кыт-                                       кытта алтыспыт, улэлээбит
сун оскуолатын историятыгар                                        90-ссылларгаА.Н. Божедо-     тыылаах «Дети Саха-Азия»             Хотугу Форумта Китай.Япо­
бастакынан кыһыл көмүс мэ-
таэлинэн бутэрбитэ. Киниэхэ     дипломнар, сыбаайбалар...       нова ЮНЕСКО дьыалатарыгар фонда олохтоммута, мантан са- ния, Канада, Финляндия — дьон уһулуччу интеллигеитнэ-
Ленинградка уорэххэ барарга
направление биэрбиттэрэ. Субу   Олох араас орүттээх, түһүү- Саха Республикатын нацио- валаан маҥнайгы кылаас о&о- уопсайа уон государствотган 25 йин.мээнэ киһитэҥнэспэтби-
уорэххэ бараары сырыттавына,
оскуапачиэһин көмүскүү,Дьо-     лээх-тахсыылаах. Куруук маа- нальнай Комитетыгар предсе­ лоро школьнай форманы, то­ бэрэстэбиитэл улэлиир. Онон ЛИИЛЭЭБИН, олус эппиэтинэс-
куускайга слекка баравын диэ-
битгэр. Онон выпускной баал-    ны -далбар, табыллыы эрэ датели солбуйааччынан улэвэ лору тэриллээх бартыбыаллары Форум ҥабэрэстабиитэл шта- тээвин бэлиэтииллэр.
лаабакка, тиһэх экзамены эк­
стерн быһыытынан туттаран       буолбатаоа. Анастасия Божс- ананан, аан дойду таһымнаах босхоыларбуолбутгара. Маны тын олохтооһун оччолорго Анастасия Николаевнакиһи
Дьокуускайдаан хаалбыт. Ол
сылдьан Ленинградтааоы уо-      донова таптыыр чугас дьонун бодотг акцияларга кытгыбыта. таһынан учуугалларга сүүһүнэн республикава саҥа улахан си- быһыытынан уонна профес­
рэвэр хойутаан хаалан, Саха
госуниверситстыгар омук ты-     сутэрбит ыар куннэрдээБэ. Бу—Анастасия Николаевна го­ аавыллар стипендиялар анам- тиһии буолбута. Сурун сыалы- сиональней хаачыстыбалара
лын факультетыгар, бэйэтэ ба-
(,apapyop'j(ppiyпараш киирэр.   К эргэнэ В.В.Божедонов - сударственнаядеятельбыһыыгы- мыттара. Республикава «Апаас нан —хотугу дойдулары кытта маннык улахан государствен-

   Студенныыр сылларыгар        талааннаах, элбэви эрэннэрэр наттбастакыхардыылараэтилэр. хотуна»дьахталлар хамсааһын- дьыачабыай сыһыаннары олох- най таһымнаах улэтин кыайа-
1969сыллаахха, 3-с курскасыл-
дьан, ректорат быһаарыыты-      врач -хирург олохтон эрдэ туо- 1993 сыллаахха Саха Реепу- нара тэриллибитэ, «Талааннаах тооһун эта.                               хото тутан үлэлииригэртөһүу
нан биэс туйгуннук уорэнэр
                                раабыта. Кини аатын билигин бликатын бастакы президенэ оволор», «Инбэлиит оволор», Анастасия Николаевнаоло- буолбуттарын «Кэскил» уонна

                                рсспубликатаавы ожоговай М .Е.Н иколаев уураавынан «Тулаайаховолор» программа­ Вун укулаата эмискэ уларыйар «Юность Севера» хаһыачтар

                                киин сугэр. Василий Божедонов дьиэ-кэргэн,дьахгар уонна де- лар улэлэрин савалаабыттара. буолбута. Английскайдыы итг- редактордара 11.И.Протопопо­

                                40-тан тахса улэтэ научнай су- мографическай политикава ко­ 1995 сы;ьтаахха Пекиҥнэ IV- нибэккэ быһаарсыахха, туруор- ва, философскай наука докто­

                                рунаалларга бэчээттэммитэ, митет тэриллибитэ (1999 сыл- с Бутун Аан дойдутаавы дьах­ суохха, докумуоннары толо- ра, профессор К.Д.Уткин, Ил

                                кандидатскайдисссртациятын тан дьиэ кэргэн уонна ово-ай- таллар конференцияларыгар руохха, компьютеры баһы- Тумэн депутата А.И. Моисеева,

                                комускээри бэлэмнэммигэ. мах дьыалатарыгар комитет), А.Н.Божсдонова республика лыахха, массыына ыыта уорэ- дьахта.члар хамсааһыннарын

                                Кэртанин ырасанаатын олоххо 01шо 1федссдателинэн А.Н.Бо- дьахталларын балаһыанньала- ниэххэнаадаэтэ.                              лидердэрэС.Е.Никогиева, В.И.

                                киллэрэн, Анастасия Никола­ жедонова анаммыта. Саҥыы рын туһунан французтуу тылы­ 90-е сылларга норуоттар ик­ Кириллина уо.д.а. астынан,

                                евна бэйэтэсоциологиявакан- улуустаргатуһааннаах комитет нан дакылаат онорбута.                   ки ардыларынаавы Хотугу Фо­ киэн туттан бэлиэтииллэр.

                                дидатскай улэтин комускээби- спениалистара баар буолбугга- 1999-2000 сылпар республи­ рум —элбэх чилиэннээх аан                   Зоя ПЕЛОЛЮИСКАЯ,

                                тэ, кинигэлэри, научнай ыста- ра. Кинилэр дьиэ кэргэн кы- кава Ово-аймах уонна ово спор- дойдуга биллэр, авторитсттаах Борогуонноогуумузей директора.

   Найахы оскуо.чата 1931       нэһилиэгэр сырдыгы тарватар     эппэттэр.                                                         руот хаһаайыстыбатыгар каа-     дэриэбинэ саамай ортотугар
сыллаахха, 81 сыл анараа        оскуоланы аһар ыра санаалаах       И.И .Гоголев-111—Д ыргыа -                                     дырлары бэ.чэмнээһини кы-       дьаама, бох-сыыс кутуллар
оттүгэр аһыллыбыта.             эта.                                                                                              тары сибээстэммитэ. Үтүо        сирэ буолан турар - ону ко-
                                                                бай Будурга биир «нуучча»                                         суобастаах улэтин иһин 1945     рорго олус ыарахан.
   Найахы оскуолатын онолу-        Сэмэнчик 1925 сыллаахха      дьиэлээх уонна салвааһын-                                         сыллаахха «Ава дойду сэрии-
гар 81 сыл устата элбэх га-     Дьокуускайдаавы педагоги-       наах саха балаваннаах эта.                                        тин 1941-1945 сылларыгар           Нэһилиэкпит үтүө-мааны
лааннаах, улэлэригэр бэри-      чсскай техникум бэлэмниир       Онон оскуола аһылларыгар                                          килбиэннээх улэтин иһин»        дьонун ааттара симэлийбэккэ
ниилээх учууталлар, иитээч-     куурсугар киирэр, биир сыл      «нуучча» дьиэтин туран биэр-                                      мэтээлинэн навараадаламмыта.    кэлэр колуонэлэрга ойдобул
чилэр, комо үлэһиттэр у.чэ-     авага олон уорэммэт. Онтон      битэ. Олох үорэвэ суох киһи,                                                                      буола туруохтун, утуолэрэ-
лээн ааспыттара, улэлии да                                                                                                           Хомойуох иһин, Сэмэнчик      онолоро сааһыланан, дьшг
сылдьаллар. Оттон саамай са-    Сэмэнчик                                                                                          1954 сыллаахха ыараханнык       кырдьык сыанабылы ылара —
валаныытын, оскуола аһыл-                                                                                                         ыалдьап, улэтиттэн уурайбы-     аныгы олох ирдэбилэ. Ол
лыытын кимнээх тустээбит-          Биллэрин курдук, киһи олоцор оркон ойо, ыра санаата, оловун                                    та. Семен Данилович Нар-        ытык иэспит буоларын, олох-
тэрэй, туох дЫ|1.Ч1залаах дьон  дьылцата — барыта уорэхппи са(,аланар. Уорэх — сайдар                                             комфинна улэлиир кэмигэр        пут инники кэскилэ онтон
этилэр? Ити боппуруоска эп-     суол, киһи оловун тумэр, салгыыр улуу куус. Онон ахтан                                            элбэх ыччат дьон но суолла-     тутулуктаавын бары ойдуох
пиэттиэхпин баҕарбытым          ааһыам этэ, биир дойдулаахтарым ойдоро-санаалара                                                  рын-иистэрин ыйан-кэрдэн        тустаахпыт. Уруккуну анаа-
быданнаата, онон билигин        сайдарыгар, утуорэ тардыһалларыгар, уорэх ылалларыгар                                             биэрбитэ, урдук таһымнаах       ран, билин н и чахчынан оло-
хайаап да онтукпун толоробун.   бастакы оскуолалар хаһан уонна ким коьулээһининэн                                                 үлэһит буолалларыгар олук       рон, инникини ыралаан ки-
                                аһыллыбыттарын.                                                                                                                   1ш, норуот олово салванар,
   Найахы оскуолатын торут-                                                                                                       уурбуча. Дойдутун эдэр дьо-     ыччат сайдар кэскилигэр ула­
таэбит киһинэн Найахы нэ-       салваан, 1930 сыллаахха си-     сурэвин баватынан уорэх         нэн кэргэнэ О.Д.Лонгинова         но, аймахгара киниттэн эл-      хан олук буолар. Онон Сэ­
һилиэгин биир сайдыылаах,       тиһиилээхтик уорэнэн бута-      дьыалатыгар кыттыспыта мэл-     буолар. Кини — Советскай          бэхтик субэ-ама ылаллара,       мэнчик аспыт оскуолата сай-
                                рэр. Авыйах кэмнэ нуучча-       дьэвэ суох, кини дьин -чахчы    Союз Геройа Владимир Лон­         үгүс киһи инники дьылда-        да-чэчирии туруохтун, ос­
анал учуутал уорэхтээх, ол      татаар оскуолатыгар учуутал-    уорэх чааһыгар кыттыһар кыа-    гинов бииргэ торообут             ларын быһаарсыбыт киһинэн       куолава улэлээбит учуутал
cagaiia баара-суоҕа 26 эрэ      лыыр, онтон улууһугар учуу-     Ва суох да буоллар, усулуо-     эдьиийэ.                          буолар.                         дьону чиэстииргэ анаммыт
саастаах саха биир сытыы-       тал.чыы тахсар. 1930-31 сыл-    буйа онорсубута. Дыргыабай                                                                        «Учууталлар сквердара» арыл-
хотуу уо.ча Семен Данилович     лардаахха Чаранай 3 кылаас-     кэргэнэ Тоойо эдьиийэ,             1932-33 сылларга Сэмэн­           Сэмэнчик 53 сааһыгар ыа-     лан, утуо-мааны дьоммут аат­
Ушницкай (аймах-билэ дьо-       таах оскуолатын сэбиэдиссэ-     Элэс Ньукулай кыыһа Мария       чик Дьокуускайга коһон кии-       рыыта бэргээн олохтон туо-      тара ааттаннын, умнууга бар-
нугар Сэмэнчик диэн ааты-       йинэн ананар.                   Николаевна Кондратьева          рэн, уобаластаавы батараак-       раабыта. Дьинэ, сырдык аата     батын. Биирдиилээн аймах-
нан биллэр) буолар. Кини                                        диэн эта. Кинилэр уоллара,      холкуос оскуолатыгар учуу-        умнуллубатын туһугар уонна      ха, норуокка кинилэри си-
1904 сыллаахха ахсынньы 31         Сэмэнчик ыра саиаата 1931    «Кыым» хаһыат кэскиллээх        таллыыр. 1933 сыллаахха до-       оскуоланы аспыт онотун сыа-     бээстиир, колуонэттэн-ко-
кунугэр Ушницкайдар диэн        сыллаахха, дьэ, туолар. То­     суруналыыһа Федот Ивано­        руобуйата молтоон, учуутал-       налаан, оскуолава кини аатын    луөнэҕэ бэриллэр утуо ойдо­
сэниэ ыалга кун сирин кор­      рообут туолбэтигэр, Найахы      вич Гоголев Ава дойду сэрии-    лыырыттан тохтуур. Салгыы         ин’эриэххэ баара. Улахан тэ-    бул, ой-санаа, кырдьыгы эрэ
бутэ. Аҕатын өттүнэн нуучча     сиригэр, оскуоланы аһар уон­    тин хонуучугган тоннубэтавэ,    1933-40 сылларга Нарком-          рээһиннэргэ Дыргыабай аата      уруйдуур куус куруугун баар
торуттээх, ол иһин тас кору-    на сэбиэдиссэйинэн улэлиир.     кыыстарыттан, талааннаах        прос систиэмэтигэр Якутгос-       элбэхтик ааттанар. Овонньор     буоллун, эдэр ыччаппыт
нунэн сырдык хааннаах, ур­      Икки сыл суурэн-котон ос­       ырыаһыт Анна Ивановнат-         издат эппиэттээх сэкэрэтээ­       «Кыһыл сулус» холкуоска бэ-     ытык дьон аатын, холобурун
дук унуохтаах киһи эта. Сэ­     куолатын оловун атавар ту-      тан, уоллаах кыыс ово, сиэн-    ринэн ананан анм кинигэ,          рэссэдээтэллээбитэ, авыйах      биллин, оруу инники күөҥ-
мэнчик 8 саастааҕар Дупсун      руорар. Кини ити дьыалаты-      нэр бааллар.                    учуобунньук тахсыытын, тар-       кэмнэ биригэдьиирдээбитэ,       1ГЭ туттун, ОЧЧОВО эрэ киһи
оскуолатыгар уорэнэ киирэр.     гар тоһүү күүһүнэн, сүбэһи-                                     Ваныытын салайсыбыта. Улэ­        күүһүн-күдэвин биэрбитэ         итэвэллээх, ыра санаалаах,
1920 сыллаахха бутэрэн ба­      тинэн ол савана Найахы сэ-         Оскуола былаанын, кэпеэ-     тигэр бэриниилээвин, би-          чуолкай. Оттон овово, ыччак-    инникигэ дьулуһар сыаллаах-
ран, 1920-23 сылларга Баата-    биэтин бэрэссэдээтэлинэн        тиитин, докумуоннарын, уо­      лиилээвин иһин өрүү хайҕа-        ка холобур оносторго кини       сорукгаах буола улаатар.
Вай уонна Найахы нэһилиэк-      улэлии олорбут Яков Ивано­      рэх тускулун, ово иитиллэр-     нара, холобурга сылдьара.         льиэтин-уочун, олбуорун на-
таригар насревком уонна сэ-     вич Сивцев—Оруосабай Дьаа-      сайдар усулуобуйатын оно-                                         йахылар хайдах харыстаан,                 Роман КОНДРАТЬЕВ,
биэт сэкэрэтээри н эн у.чэ-     кып, Иван Иванович Гоголев      руу барыта сэбиэдиссэй суу-     1940-46 сылларга Нарком-          тутан-хабан олороллоруй?                   улэ, тыыл бэтэрээнэ,
лиир, онон Сэбиэскэй бы-        III—Дыргыабай буолбуттара.      руутэ-котуучэ эта. Онно Сэ-     ф инна коһон, каадырдары          Дьиэ ойовоһугар саатар су-
лаас ачохтонорутар уонна сай-                                   мэнчиги кытта тэнчгэ улэни-     аттарыыга уонна уорэтиигэ         рук-бичик ыйапна дуу, суох                               Дьокуускай.
дарыгар эмиэ улахан утуо-          «Өгох —тон ургэстээх, сурт   хамнаһы үллэстибит киһи-        иниспиэктэринэн анаммыта.         дуу? Билигин, омос кордоххо,
лээх-он олоох. Кини торообут    — кэриэстээх» ДИЭН МЭЭНЭВЭ                                      Үлэтэ эмиэ эдэр ыччаты, но-       кур отбх курдук быравыллан,
   1