Page 1 - Забота арчы, 14.02.2008, с. 12
P. 1

12 История дуорааннара                                                                                           я ЗЛВОТЛФАРЧЫ

1 4 .0 2 .0 8

МАҤАН БЭЭТИНЭ"

аччыырын

туһугар...

    Киһи аймах сайдан кэлбит историятын чуолкайдааһыюга сурукка-бичиккэ кэмигэр тиһиллэн         Ити архыыпка баар истори-       ринэн, былырыын, ол аата 2007
испит докумуоннар, мат ырыйиаиар, эридьиэстээһиннэр олус улахан исторический суолтаны
ылалларын бшэбит. Оскотуи итинпик докумуоннар кэмигэр оиоһуллубакка хаалар, эбэтэр               ческай суолталаах докумуонна­   сыллаахха, Кушнарев атыыһыт
оиоһуллип, эридьиэстэнэп баран ханнык эмэ быһьиаин гпахсыбытыиан сибээстээп ууга таакы
бырахпыт т эт суола, сураҕа суох сутэн-симэлийэн хаалар тубэлтэлэригэр биһиги историябы-         ры муҥ саатар сороҕун куоп-     кыыһа - Екатерина Петровна
тыгар "ма>ган бээтинэлэр " уксээн иһиэхтэр этэ. Оччотуо, оннук буолуон сои эбит диэбит курдук,
саарбах ис хоһоонноох сабаҕалааһыннарынан эрэ му!гурданарга тиийэбит. Өскөтуи сир урдугэр        пуйалаан Саха сиригэр           Кушнарева уонна нуучча анар-
бистикы киһи баар буолуоҕуттан, арий, сурук-бичик тэтгэ увскээн барыта эридьиэстэнэп, бэ-
лиэҕэ ылыллан ууруллин испит буоллун... Оччоҕо, быстахтык ыллахха, кун бугун биһиги, сахалар,    төнүннэрии үлэтин туһунан       хическай хамсааһынын биир
хантан хаапнаахпытын, кимтэн киинээхпитин, б ум уус болгуо тоҥ дойдуга туох кыһайан ти-
ийэн кэлэн олохсуйбуппутун дуу, эбэтэр твруку манна олохтоох норуот эбиппитин дуу ытыска         биһиги республикабытыттан       чинчийээччи (эмиэ биир эмиг­
уурбут курдук билэн олоруо этибит. Ити боппуруоһу археологтар, историктар диэн киһй аймах
төрдун-ууһун уорэтэр научной эйгэ дьоно, кун бугун былыргы дьон олорон ааспыт миэстэлэринэн      Хотугу форум секретариатыгар    рант) өлөн туораабыттар. Ити
сылдьан, араас хаһыылары опорой булбут матырыйаалларыгар, докумуоннарыгар олоҕуран
быһаара, уорэтэ сатыыллар.                                                                       бэрэстэбиитэлинэн үлэлии        курдук, Саха сирин урукку ис­

    Биллэрин курдук, кэлин сурук-бичик баар буолтун кэннэ киһи аймах уунэн-сайдан кэлбит         сылдьар А.Н . Божедонова (бы­   ториятын илдьэ сылдьааччы
олоҕун сурун тугэннэрин бэлиэҕэ ылан, сурукка-бичиккэ киллэрэн иһии увскээн уонна олору биир
сиргэ анал ситим ( система) онорон мунньан, харайан иһии олохтонон архыып диэн итинэн дьа-       стах кэлэ сылдьан) сотору-      тыыннаах туоһулар улам-улам
рыктанар сулууспа баар буолбута.
                                                                                                 тааҕыта пресс-конференция       кээрэнэн суох буолан иһиэхтэ-
    Онон архыып матырыйааьхара дьон-сэргэ, сайдан кэлбит историятын билиигэ, кэнэҕэски кэ-
лэр колуөнэҕэ кылаит онорон хаилларыыга ураты исторической суолтаны ылаллар уонна хайа           оҥорон  турар.  Онтон           рин соп. Онон бу дьыалаҕа ти-
баҕарар норуот духовной, культурной баайын быһыытынан саамай сопке сыаналаналлар.
                                                                                                 көстөрүнэн, М.З. Винокуров      этэйии, уһата-кэҥэтэ барбакка
    Ол эрээри, арыт-ардыгар ханнык эрэ быстах санааҕа тирэҕирбит тустаах тутул ырааҕы-
киэни ырьнгалаабат идеологиятын тум улук оноетон, онон салайтаран бэйэбит тустаах исто-          архыыбыгар баар докумуонна­     быһааран иһии эрэйиллэр.
риябытыгар быһаччы сыһыаннаах атын сиргэ сытар архыып матырыйаалларыгар суолта биэр-
бэккэ, болтомто уурбакка кэлбиппит эмиэ баар. Мантан аллараа итиниэхэҕэ сыһыаннаах тугэ-         ры биһиги куоппуйалаан эрэ      М.З. Винокуров архыыба бэйэ­
ни таарыйан сэһэргэһэн көруөҕуҥ.
                                                                                                 ылыахпытын сөп эбит. Дьиҥ       тин ис хоһоонунан, кээмэйи-

                                                                                                 бэйэлэрин (подлинник), төһө     нэн уонна историческай суол-

                                                                                                 да баҕарбыппыт иһин, ылар       татынан биһиги республика­

                                                                                                 кыахпыт суох. Тоҕо диэтэххэ,    бытыттан профессиональнай

                                                                                                 архыып хаһаайына итилэри        өттүнэн толору бэлэмнээх.

   "Кини кимий?..."             руллан өлөрүллүбүт... Онтон     нары,        матырыйааллары      Аляска штатыгар кэриэс сурук    дьоһуннаах бөлөх (группа) ти­

    1947 сыллаахха ыраах-       сэрэхэдийэн Михаил Зиновье­     түммүт, хомуйбут. Хомуйбут,      быһыытынан анаан хаалларбы-     ийэн күүскэ ылсан үлэлиирин
тааҕылаах Россия дэнэр монар­
                                вич сотору буолаат Америка      түммүт матырыйаалларын, до-      тын быһыытынан архыып до­       эрэйэр. Тоҕо диэтэххэ, ити ар­
хия былааһа суулларыллан сэ-
биэскэй былаас олохтоммута.     Аляска штатыгар күрээбит,       кумуоннарын анал хоруопка-       кумуоннара ити штат духовнай    хыыпка баар матырыйааллар.
Били, "Саҥа сиппиир саҥалыы
сиппийэр" дииллэринии, саҥа     быһата эмигрант буолбут. К и ­  ларга, паапкаларга уган олус     баайын быһыытынан билинил-      докумуоннар биһиги Сахабыт
тутулга уктэниибит айдаанна-
ах-куйдааннаах соҕус буолбута.  ни чуолаан Америка Аляска       кичэйэн ууран, харайан испит.    либиттэр. Онон биһиги ити ар­   сиригэр сыһыаннаах сорох ис­
Гражданскай сэрии кэнниттэн
алдьаммыт-кээһэммит олоҕу       штатыгар күрээн тиийиитэ        Билигин Михаил Зиновьевич        хыыпка Саха сиригэр сыһыан-     торическай түгэннэри, событи-
чөлүгэр түһэрии са&аламмыта.
Онтон норуот өстөөхтөрүн, оп-   оруннаах эбит. Кини тиийиэн     Аляска штатыгар олорбутун,       наах докумуоннар баалларын      елары       чуолкайдааһыҥҥа.
портунистар, троцкистар, эсер-
дэр сыдьааннарын ылҕааһын,      быдан инниттэн эһэтэ Егор       үлэлээбитин усталаах-туораты-    быһыытынан баһаалысгаҕа би-     эбэн-ситэрэн биэриигэ, ол аата
сойуолааһын хампаанньата
салҕанан барбыта. Урукку ба-    Винокуров диэн киһи манна       гар хомуйбут докумуоннара105     эриэххит этэ дуо диэн           историябыт “ маҥан бээтинэ-
айдарбыт, тойотторбут, интел-
лигенциябыт төрүттэрин-уус-     олохтоох таҥара дьиэтин         хоруопкаҕа угуллан архыып        көрдөһөр эрэ кыахтаахпыт.       лэрэ” аччыылларыгар улахан
тарын ирдээһин, сойуолааһын
күүһүрэн, сүрдэнэн испитэ.      үлэһитин быһыытынан олох-       матырыйаалларын быһыыты-         Биһиги республикабыт бас­       көмөлөөх буолуо этилэр.
Онтон дьаахханан бэрт үгүс
үөрэхтээх, баай төрүттээх-уус-  суйан олорор эбит (бука, сэби-  нан Аляска штатын Джуно куо-     такы президенэ М .Е. Николаев   Аляска штатын салалтата
таах дьоннорбут эмиграцияҕа
барарга күһэллибиттэрэ. Ки-     эскэй былаас быдан инниттэн     ратыгар хараллан сыталлар. Бу    бэйэтин кэмигэр ити докуму­     М.З. Винокуров архыыбыгар
нилэр төһе да тыыннарын тэс-
килэтэн араас дойдуларга ти-    эмиграциялаабыт киһи буолу-     архыып матырыйаалларын           оннары куоппуйалаан ылыыны      баар докумуоннар куоппуйала-

ийбиттэрин-түгэммиттэрин        охтаах). Егор Винокуров манна   Аляска штатын губернатора        быһаартараары Аляска губер­     рын чопчу усулуобуйа туруоран
иһин бэйэ-бэйэлэрин кытта
суругунан-бичигинэн сибээс-     олорон нуучча аҥардаах алеут    биһиги туе баайбыт буолар ди­    наторы гар сурук ыытан турар.   уонна ону биһиги өттүбүтүттэн
тэһэллэрэ, бэйэ-бэйэлэрин
өйөһөллөрө-харааннаһаллара,     омук дьахгарын кэргэн ылан 4-   эн этэн турардаах. Тоҕо диэтэх-  Ол эппиэтэ, түмүгэ биһиги рес­  халбаҥнаабакка тодорорбутун
торөөбүт Сахаларын сиригэр
тахсар уларыйыылары билэ-       5 оҕоломмут. Кэлин кэргэнэ      хэ, 1971 сыл тохсунньу 2         публикабыт туһатыгар, дьэ,      ирдээн туран биэрэр санаалаах.
көрө сылдьаллара. Сорохтор
эмиграцияҕа күрүүллэригэр       уонна биир оҕото өлөннөр Са-    күнүгэр Михаил Зиновьевич        дьиҥнээхтик быһаарыллан         Ол усулуобуйа быһыытынан,
Саха сиригэр быһаччы
сыһыаннаах докумуоннары         хатын сиригэр тонной кэлбит.    Винокуров анал кэриэс сурук      Аляска штата куоппуйалаан       ити архыып докумуоннарын
бэйэлэрин кьпта илдьэ да бар-
быт буолуохтарын сөп диэн би-   Кини Зиновий диэн улахан уо-    суруйан бу архыыбын Аляска       ылыыны көҥүллээбит. Онон        ханнык тэрилгэҕэ биэрэн. хай­
лигин сабаҕалыахпытын син.
                                луттан Михаил төрөөбүт. Ми­     штатыгар хаалларарын туһунан     Саха Республикатын билиҥҥи      дах быһыылаах харайтарыахта-
    Итинник дьоннортон биир-
дэстэринэн Михаил Зиновье­      хаил Зиновьевич Аляска шта­     баҕатын биллэрбит. Билигин       президенэ В.А. Штыров Саха      ахпытын чуолкайдык ыйыахта-
вич Винокуров буолар. Кини
бииргэ торөөбүт быраата         тыгар эмиграцияҕа олорон анг-   биһиги сорох историк үөрэхтэ-    сиригэр быһаччы сыһыаннаах
таҥара үлэһитэ буолан Троиц-
кай кафедральнай соборга үлэ-   лийскайдыы,  французтуу         эх учуонайдарбыт Михаил Зи­      докумуоннары сиһилии бил-       ахпыт. Иккиһинэн. Саха сирин
лиисылдьан 1929 сыллаахха ту-
                                саҥарарга үорэммит. Ити оло­    новьевич элбэх толкуй, ыа-       сэн, үөрэтэн баран куоппуйа­    нэһилиэнньэтин киэҥ араҥата
туллан хаайыллыбыт уонна
1930 сыллаахха ытылларга уу-    рор кэмнэригэр эмиграцияҕа      раҥнатан көрүү кэнниттэн         лаан ылыахтаах анал бөлөҕү тэ-  ити докумуоннар куоппуйала-

                                барыы бастакы долгунун          итинник быһаарыыны ылым-         рийэн ыытыы туһунан дьаһал      рын туох да мэһэйэ, хааччах-

                                саҕана Саха сириттэн араас      мыта буолуо диэн са-             таһаарбыт. Ити дьаһал быһыы-    тааһына суох киирэн билеэ-

                                дойдуларга күрээбит дьоннору    баҕалааһын оҥороллор. Тоҕо       тынан Саха сириттэн 5-6         рин, туһанарын курдук усулуо-

                                кытта үгүстүк суруйсубут, бэл,  диэтэххэ, биир кэмнэ, чопчу-     киһилээх, састаап да өттүнэн    буйаны мэктиэлиир эрэ түбэл-

                                Аан дойду иккис сэриитин        лаан эттэххэ, сэбиэскэй былаас   улахан профессиональней бэ-     гэбитигэр биэрэр санаалаахтар.

                                саҕана Соловки диэн лааҕырга    муҥутуурдук  ситэн-хотон         лэмнээх бөлөх, суһал соҕустук   А .Н . Божедонова бэйэтин

                                сытан Финляндияҕа күрээбит      олордоҕуна М .З. Винокуров       тэринэн Аляска штатыгар ти-     өттүттэн Саха сириттэн тиийэн

                                Старостиннары, Корниловта-      Саха сиринээҕи партия уобала-    ийэн үлэлиирэ күүтүллэр. Ол     архыыпка үлэлиэхтээх бөлөххо

                                ры кытта эмиэ суругунан сибэ-   стааҕы комитетын дуу, Саха       курдук, бу олунньу ый           виза бэриллиитигэр, ханна,

                                эстэспит,    харчынан           сирин Министрдэрин Сэбиэ-        бүтэһигэр, эбэтэр хойутаа-      хайдах быһыылаах хонон-

                                көмөлөспүт.                     тин кытта дуу сибээстэһэн ар­    таҕына кулун тутар ыйга итин­   өрөөн сылдьан үлэлииллэрин

                                   Мээнэ биэрбэттэр             хыыбын төрөөбүт кыраайыгар       ник бөлөх хайы-үйэ Аляска       хааччыйыыга, араас наадалаах
                                            СЌР±РёС‚
                                                                - Саха сиригэр биэрэргэ этэ      штатыгар тиийэн үлэтин          дьону, специалистары кытта
                                    Рњ.Р—. Р’РёРЅРѕРєСѓСЂРѕРІ РЎРёР±РёРёСЂРіСЌ,
                                Саха сиригэр саһыаннаах үгүс    сылдьыбытын туһунан сурах        саҕалыахтаах.                   көрсүһүүлэрин тэрийиигэ
                                докумуоннары, матырыйаалла-
                                ры мунньубута биллэр. Итилэ-    баар. Ону ол хаһан эрэ Саха си­  Оттон тоҕо суһал соҕустук,      күүс-көмө буолар санаалаах.
                                ри таһынан Америкаҕа тахсы-
                                талаабыт нуучча суруйааччыла-   риттэн күрээн барбыт, өссө       тиэтэллик тиийэрэ наада буол-   Онон Саха сириттэн тиийэр
                                рын айымньыларыгар, фольк-
                                лорга сыһыаннаах докумуон­      эсер төрүттээх киһи диэн ула­    ла диир буоллахха, кэм кэрдии   бөлөх састаабыгар киирбит

                                                                хан суолта биэрбэтэх курдук-     да оттүнэн история хаамыыта     биһиги специалистарбыт ула­

                                                                тар. Биллэн турар ити төһө       түргэн, биһиги хаһан сы-        хан туһалаахтык, көдьүүстээх-

                                                                кырдьыга-сымыйата биллибэт,      арҕабыт сыҥааҕа хоҥнорун кэ-    тик үлэлиэхтэрэ диэн эрэниэх-

                                                                ол эрээри тыала суохха мае       тэспэт. Холобура, Анастасия     питин соп.

                                                                хамсаабат диэн өйдөбүл эмиэ      Николаевна Божедонова этэ-                  Иван ЕГОРОВ.

                                                                баар...
   1