Панкратий Петров. Сахалар Ржевтээҕи кыргыһыыга
(Командарм Ефремов толуга уонна Арҕааҥҥы фронт
снайпердара) //«Чолбон», 2020с. №6

                  САХАЛАР РЖЕВТЭЭҔ И

                             КЫДЫЙСЫЫГА

                                                              (Командарм Ефремов толуга уонна Арҕааҥҥы фронт снайпердара)
   Аҕа дойду Улуу сэриитин олуктарыттан ордук үөрэтиллибэтэҕинэн чинчийээччилэр 1942–1943 сылларга
буолбут Ржевтээҕи кыргыһыыны ааттыыллар. Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын Ржев-Вязьматааҕы уонна Ржев-
Сычевкатааҕы операцияларын билиҥҥи байыаннай история науката Ржев, Вязьма, Сычевка куораттар
тулаларынааҕы кыргыһыыларынан эрэ бүтэрбэккэ, сыыйа бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимэ суох олохтоох
хапсыһыыларга кубулуйбуттарын бэлиэтиир.
   Бу аата-ахсаана биллибэт сүтүктээх сэриигэ Сэбиэскэй Сойуус маршаллара Г.К. Жуков, И.С. Конев, М.В. Захаров,
В.Д. Соколовскай, армия генерала Д.Д. Лелюшенко курдук бөдөҥ полководецтар кыттыбыттара. Онон Кыайыы
кэнниттэн кинилэр чаҕылхай олохторун кэпсээнигэр хараҥа хаймыы түһүөн сөптөөҕө. Бадаҕа, ол да иһин, 14 ыйы
быһа 20 армияҕа тиийэ кыттыбыт, хас да төгүл кимэн киириилээх Ржев-Вязьматааҕы кыргыһыы туһунан чахчылар
Сэбиэскэй Сойууска уларыта тутуу саҕаланыар диэри байыаннай кистэлэҥ быһыытынан сабыллан сыппыттара.
   Аҕа дойду Улуу сэриитин историятын үөрэтиигэ идэтийбит саха учуонайа Дмитрий Дмитриевич Петров 1966
сыллаахха ССРС Оборонатын министиэристибэтин Киин архыыбыгар Ржев плацдармын тулатынааҕы
кыргыһыыны чинчийэр сыаллаах тиийэн баран, кыайан көҥүл ылбатар да баҕа санаата батарбакка, элбэх үлэлээх
эргийэ суолунан барарга быһаарыммыт. Итиэннэ, байыаннай архыып баараҕай улахан фондатыттан Арҕааҥҥы
уонна Калининнааҕы фроннарга сэриилэспит саха буойуттарын суолларынан сирдэтэн, 1942–1943 сыллардаахха
буолбут сүдү кыргыһыыны үөрэтэн саҕалыыр.
   Сөптөөх тосхолу таба тайанаат, сыралаһан туран үлэлээн түөрт аҥаар мөлүйүөн кэриҥэ докумуон быыһыттан 1942
сыл олунньу 10 күнүнээҕи чахчынан номоххо киирбит генерал-лейтенант Михаил Григорьевич Ефремов салайбыт 33-с
армиятын 110-с стрелоктыы дивизиятыгар 1287-с, 1289-с, 1291-с стрелоктыы полкаларга 800-чэкэ, 222-с стрелоктыы
дивизиятыгар 457-с, 774-с, 479-с стрелоктыы полкаларга 300-чэкэ саха уолаттара кэлбиттэрин туһунан туоһуну булар.
Кини кэлин бу армия сор суоламмыт 113-с, 160-с, 338-с и 329-с стрелоктыы дивизияларыгар сахалар баалларын
кэрэһилиир докумуоннары булбатаҕыттан үөрбүтүн ахтан аһарбыттаах.
   Үрдүкү Бас командующай Сэбиэскэй Сойуус маршала Иосиф Виссарионович Сталин быһаччы бирикээһинэн,
Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын Генеральнай ыстаабын начальнига Сэбиэскэй Сойуус маршала Борис
Михайлович Шапошников ити былдьаһыктаах кэмҥэ генерал-лейтенант Ефремовка телеграмма ыыппыт:

   «1. Главком приказал любой ценой, повторяю, любой ценой пробить дорогу на Вязьму.
   2. Требую безостановочного, решительного наступления».

   Үрдүкү дьаһалта саба быраҕан дьаһалларын түмүгэр элбэх хаан тохтуута тахсыбытын оччолорго коммунист
Дмитрий Петров бэлиэтээн туоһулаабыта кинини хорсун киһи уонна кырдьыксыт учуонай быһыытынан көрдөрөр.
Оччолорго Арҕааҥҥы фронт 33-с армиятын бойобуой суола чаҕылхай кырааскаларынан ойууламмата, ол оннугар
умнууга хааллараары сэбиэскэй пропаганда элбэх сыратын уурбута. Онуоха саха учуонайа булбут
докумуоннарыгар тирэҕирэн официальнай ирдэбилгэ сөп түбэспэт гына суруйан, Ефремов байыастарын
сөптөөхтүк, дьиҥ баарынан сыаналаан, сэрии кылаан кырдьыгын арыйан историк ытык иэһин толорбута.

                                                                        ***
   Иккис Аан дойду сэриитигэр хорсуннук өлбүт генераллар албан ааттарын дьон-сэргэ уос номоҕор кубулутан
умнубакка илдьэ сылдьар. Кинилэр кэккэлэригэр 33-с армия командующайа генерал-лейтенант Михаил Григорьевич
Ефремов ураты миэстэни ылар. Бу номох буолбут саллаат аймах тапталлаах генералыгар эписиэр чиэһэ уонна саллаат
бигэ тыла, киһилии сыһыан уонна көнө сүрэх холбоспуттар. Ол иһин дьылҕата «Олох дуу, чиэс дуу?» диэн
талларбытыгар кини саарабыла суох чиэһин талбыт – бүтэһик буулдьатын бэйэтигэр анаабыт – онон уонунан
тыһыынча саллаат үрүҥ тыынын өрүһүйбүт. Бэл, сэбиэскэй генералы байыаннайдыы чиэстээн көмүүнү тэрийбит
фашист генерала: «Они сражались как львы», – диэн бэйэтин саллааттарыгар холобур гынан тыл эппит, тиһэх