Петров, Ю. Д. Улуу Кыайыы тиэмэтин сырдатааччы / Ю. Д.
                              Петров // Муру cahap^ara. - 2020. - Муус устар 24 к. (N16). - С. 9.

                                                                                                                   «Муру саИарьата»
                                                                                                       Муус устар 24 кунэ, 2020 сыл

                          УЛУУ КЫАЙЫЫ ТИЭМЭТИН СЫРДАТААЧЧЫ

                            Дмитрий Дмитриевич Петров 1921 сы:иш1ххи Наитие,ий uyliu.iuieyp торооб| пи. Аг,итч кыри урдугит алой, ийлт Ним сиригхр киснут. Аг,и-
                          тыи иймихтари, кипипи Ьиипшгийги илдьу хаалоыттар. Ого cualia кыИшцалашстык ааспыта. Мил уступ куриin сылдыш c)oh\ сшцын ыри-
                          астиип, кы!ииг;ипы толару ou t ш оскуо.ици j оруммиту. Кипи кыритыптит туеумсугуйин турни уоржуп, 1937сыллиихха о п и ю кылааспишх
                          оскуолипы бутурхн баран, Дьокуускийги педучилищ екиирчр. Учует уорудии иhim силиций нищие ymupuihuinn бирилчийхгхчмитк Буйушу ах-
                          ширыиии, бу сыллирга кипи нууччи клиссикитып умсугуиин шурин аахпыт. Кипи кырдьыир дтри Пушкин «Евгений Онегин» шпчитыи пойосуус
                          йог,ори. 1940 сыллиихха педучилищепы ентн/шил уухтик буппрбипп. Ол сыл Чирищш оскуолитыгир учууталыпип у.плии кулур. Тибыллин у.пепп
                          урдцшп, илдьирхайдиах хиин maxmop суриипп бутар. 1941 сыллиихха кишит Курбуйих оскуолитыгир ыыталлир, очно бистиип уорух чииИып
                          сю т дисойипт , опиши диришпприп ш f t).тир. Оппо уличи сылдыш хисти да аармышци ыцырылла сылдьир, ол эрээри доруобуйитынип соп
                          ш) бпеппп буолип, шыыл у.птигхр соптоох бит учуупшллыы хиилар. Сурчи бистикы мир сыллчрып Kypdyhttxxu атиирбыти.

Бу сылларга кипи урдук

уерэх кыБазыгар — педин-

стизукка историк идззнгэр

КЗТЗХТЗН уорэнзр. Улзлии-

улэлнн КЗрГЭННЗЭХ. икки ogo-

лоох киБи ус сыл иБигзр, ол

быыБыгар биир сылга икки

кууруБу бутэрэн, Муру орто

оскуолатыгар урдук уерэхтээх

историк учуутал буолан кэ-

лэн, сурдээх ситиБиилээхтнк

улэлоэбитз. Эдэр киБи оро-

нуоп уопсастыбаннай олоцор

киэн далааБыннаахтык кыт-

зыБара.

Биллэрин курдук, учуу­

тал улзтз уерэнпит ogojiopy-

нан сыаналанар. Ол курдук муоннары хаБыспыта, сэрии гыгар араас састаапзаах ау- башьзар. Бу ойдобунньукгзр YоБээ  этиллибититзэн

КурбуБах нзЬилиэгин дьо- тыыннаах кыттыылаахтарын диторияларга злбзх лизкеп- уйзлэр зухары Aga дойдуну косторун курдук, Д.Д.Петров

но маннык ахган гураллар: кызта сирзй корсон кзпеэ- йзлэри aagapa, дакылааттары комускуур Улуу сэриигэ Саха анаардае учуонай зрэ буол-

«AIu i-iiuiiiuIhi суох. iet4i,IK оуолору тзрз.       онороро. Ону таБынан «Сал- сирин буойуттара дьоБун кы- батах этэ. Кини олус суол­

хомуйан. короп-xapaitan уорхп- Сыралаах кордуур улзтуму- лааттар суруктара» дизн хо- лааты кишгзрбиттзрин туБу­ талаах практическай улэни

miuiuii. ихйипгук прайс y.vxinu- гзр, бзрт угус ДЬОНно фрон Ш1 муурунньугу бэлэмнээн та- нан кэпсии туруохтара.  ыыппыта. Бэйэтэ быБаччы

eyp-xauinilibieap, дыш\ кыпипа барбыт саллааттар дьиннэзх llаартарбыты11 ероспуубулукз Д.Д.Негров торообут Уус кызтыытынан буойуггар ааз-

I л).;у ак111ыыйын1П1дык кытша- дьыл^аларын гуБунан аан aagaaHHbwapa улахан махта- Алданын улууБун дьоно сэ­ гара уйзтитиллибитэ, элбзх

рыи Ыараханпиш чауыйбакка. бастаан докумуонна cwiogypaii лынан корсубутгзрз.  риигэ кыттыбыттарын туБу­ киБи супнут, ылбатах naga-

ypytiu-Kbiha. и;апы аахсыбакка. пБитиннзрбитз. Дьз, ол иБин Манна .nagaran эттзххз, нан умсугуйаи туран кзпсиир- раадатын тонуннзрбитз, обе­

сурчи кум игур офшору ] чру.хшун кипи баБаам злбзх махтал су- историческай монографияны суруйар буолара. Кинилэр лиск, пааматынньык туруо-

маишрчакка, | орухтхух дыш руктары тутара, бзйзлэрин таБынан кини научнай дьа- угустэрин аата к и н и г э кии- рарга куус-комо буолбута.

ищурорго ) гулу у6иккип уорхпппт оголоруи, арларын дьылр- йыытын биир, улахан хайыс- рэн уйэтитилиннилэр. Баа- КиБи быБыытынан коне,

оголоруи умнубаппыш. урдукт ук тын туБунан угус дьон кинит- хатынан сэриигэ кытгыы туБу­ Tagattra туе бзйэтин кууБунэн чиэБинэй, олус сэмэй майгы-

сыаналыыбыш»                  тзн сураБаллара.       нан дызинзэх докумуоннарга обелиск оггорторбута.            flaaga. Тумукпэр, Д.Д.Петров

1947 с. Дьокуускайга наука- Д.Д.Петров историк-учуо- ojiogypaH тумэн, хомуурун- 0р сыллаах утумнаах улэ- туБунан икки сыанабылы aga-

лар Академияларын Саха си- най быБыытынан улэлэрэ ньук онорон таБаартарбыта тин сыаналаан, кини НА Си- лыам зтз. Торообут-уоскззбиз

рпнззди баазага аБыллыбыга. Саха сиригэр зрэ урдуктук буолар. Итинник ус томнаах 6HnpA33gn салаатын утуелээх BaaTagaiibiti нэБилиэгин дьоно

Манна наукауа сыБыаннаах сыаналамма гахтара. Кини- «Вклад народов Якутии вдело бзтэрээнин аатын ылбыта, маннык суруйбуттара: «Эшгуху

дьону кордиоБун буолбута. ни кыпа дойдуга улаханнык Победы» дизн сурдээх дирин Саха ореснуубулукэтин нау- Ktihti бары ) туи хаачыстыбашра

Оччоюоду уерэх миниисти- биллзр байыаннаи историк- ис хоБонноох кинигзни су- катын уонна култууратын ппгхе. коно майгылаах. alia.yic

рпн солбуйааччы В Н.Чемезов тар атах тзпезн олорон субэ- руйан бзчзэттэппитэ. ССРС утуелээх улэБитз буолбута. уорунньуц Oyyluiuiax бушуутуп.

быБаччы мэктиэлээБинин эн, лзБзр-амалаБар зтилзр, кини НА HcTopnaga институтуи Атын да nagapaairajiapiiaax этэ. уОхрОиип-умунпиип иру-хоро CJ-

Д.Д.11етрон аспирантура ga з ылыи сыаиалыыллара.     историческай докумуониары Угус дьон ыйызааччылар: hypeyhuu. с) бхлииргии-ама u,u,i/>-

уерэххэ киирбитэ. 1948-1994 Сурун научнай улэлэрин хомуйан бзчээккз таБаарыыга «Итиччэ элбзх улзлззх киБи гыи. олохтон мулдьи уорэ-кошо

сылларга кипи o.iogo бары- аазтыыр буоллахха: икки исписзлииБэ В.И.Стрижков rogo докзор 6yo.i6aragari?» — сыяОьаргын бикиги утуо хило­

та наукауа анаммыга. 1958 чаасгаах «Якутия в годы вой­ зтзринзн, Д.Д.Петров улзтз дизн. Онно кини эипиэтэ бзрт бур оцоепнюут уоппа кхпхгуски

сыдлаахха MocKBaga исто- ны. Якутяне в боях с немец­ итинник хомуурунньукгары судургу буолара: “Мин сурун да ыччаттарги рнуо оиооб\ л

рическай наука хандьыдаа- ко-фашистскими захватчика­ бэлэмнээБинтгэ Сэбиэскэй сыалым —норуоз сэриигэ кыт- иуолуо^а». Сэрии бэтэрэзн-

тын аатын ылар пБпн дис- ми», «Якутия в годы войны. Сойууска аан маннайгы та- тыытын уйэтитии. Кырдьык нэрэ суруйбузтар: «Ауа <>ойд\и\

сертацияны ситиБиилээхтик Трудящиеся в тылу», ус том- был.зыбыз уонут быБыытынан да, оннук этэ. Ол эрээри кини комускуур Улу\ суриигу < аха си­

комускээбизэ. Кини научиап наах «Вклад народов Якутии сыаналанар. Бырабыьггалыс- доктор да буолар Kbiaxraaga. рин ).'ijliumimpy фроцца хирс\ ши к

зйгзтз - Саха сирз Aga дойду- в дело Победы», «Фронтовая тыба yypaagbinaH, Кыайыы Дойдум дизн баран муннукка кыргыспышпшрып. тыылга ]р<>) к

ну комускуур сэрии 1941-45 печать о воинах из Якутии», 50 сылын керсо ити кинигэ ытаабыт киБи зтз. ТоБо кууБз к ) ) /)]) л уухтик ) гулуionium урин

сылларга дизн буолбута.       «Всном инают ветеран ы», бастакы туома хат бэчэзт- кыайарынан комолоБоро. Ону, ор сылларга дирицпик уорутуЦ

Дьз, туохха ojiogypan кипи «Письма солдат», «Якутяне в тзнзрз коруллубутз.    дойдутун дьоно сыаналыылла- научнай уплхри суруидуц, сахалар

иди тиэмэни талбытай? Бу боях на озере Ильмень». Бу Д.Д.Петров Саха сирин ра. Кини Уус Алдан улууБун 1Пп дойду комускллигхр килл ур-

норуокка сункзн суолталаах кинигэлзри гаБынан злбзх улзБиттзригэр итизннэ здэр уонна Бaaзagaй нэБилиэгин бит кылааттарын уйутиттиц»

тиэмэни ыларга, бэйзтз этэ- научнай ыстатыйалары суруй- квлуонзтигзр бэрг улахан бочуоттаах ojioxioogo, торообу г Д.Д. Петров Куттал суох буо-

ринэн, икки матыып баара. бута. Бу хаиытаалынай улзлэр суолталаах хас да практичес- нзБилизгэр кини аатын уулус- луутун министиэристибэ-

Д.Д. 11етров хаста да (|»рон и а урдук сыанабылы ылбыттара. каи характердаах боппуруоБу са сугэр, уорэммиз оскуолаты- тин архыыптарыттан булбут

ынырыллан баран, доруо- Д.Д.Петров бу кинигзлзри- зуруорбуга кэрэхеэбиллззх. гар мусуой тэришгз сылдьар. дьоруой урдук аатыгар туБз

буиатын туругунан кыаиап гзр oiiogypan, орвсиуубулукэ ССРС оборонагын министиз- Д.Д.Петров 1994 сыллаах- сылдьыбыт уонна oaaoToogyra

саа-саадах тутан сэриилзспэ- та1зыгар саха буойун уолатта­ ристибзтин архыыбын маты- ха улэлии-хамсыы сылдьан кыайан ылбатах Ф.М.Охлоп­
                                                                                                                 ков, В.Д.Лонгинов, А.А.Ми­
331)3. Кини наар згзр буола- ра хорсун сзрииБиз быБыы­ рыйаалларын уорзтип хаа- олохтон гуораабыта.

ра: "Мин опор | олуупиуухшурим тынан биллибиттэрэ. Ордук мыытыгар учуонай Сзбизскзи Кыайыы 50 сылыгар туе ронов, М.М.Стрекаловскай,

доуошшорум. аймахшарым с урин кинилэр фрон на чулуу снай­ Сойууска уруккуттан биллзр бэйзтз улахан былааннардаах, Н.С.Степанов, В.Н.Захаров

IIIO IOonVIllllHIH ИЮНИ) 6 ущухппру. пер быБыытынан биллибит- дьоруойдарын таБынан. весе сана идеялардаах этэ. Хомо- дьиннэзх шщараадаланар ли-

Кипи Iз/| кхрихст >рип ) иупишпр тзрэ туоБуламмыта.  бизс саха киБитэ ити урдук йуох иБин, онтуката туол- истэрэ бааллар. Сэбиэскэй

M IIII ЫГПЫК u xlitt u »      Биир моБуокгаах боппу- аазы ыларга туБэриллэ сыл- бата. Кини биир сана сонун Сойуус маршала И Х. Багра­

Саха сирин гыБыынчанан руоБунан, Саха сирз езрии дьыбытын булан ылбыта.       этиини киллэрэ сылдьыбы- мян суруга эмиз бэчээттэн-

чулуу уолапара Ииз до плу­ бириэмэтигзр тоБо сутуктзм- Кини утумнаах туруорсуу- та — Кыайыы болуоссатын нэ. Ону таБынан Д.Д.Петров

га мунура суох бзриниилззх митэ буолара. Барыта бй-тан тун тумугунзн биБиги биир аатын уларытан, «Площадь Ильмень куелгэ, Новгород

буолууну, холобура суох хор- тахса тыБыынча киБи фрон н а дойдулаахтарбыз В.Лонгинов, вечной славы» дизн сана- уобалаБыгар, Kaiunpaga обе­

сун быБыыны кердербузтэрэ. барбытыгтан 40-ча тыБыынча Ф.Охлопков, Н. Кондаков, лыы ааттаан, тупсаран он о- лиск гуруорарга кэнезтиини
Кинилэртэн угустзрэ бзйзлз- киБи сэрии толоонугар охту- A.А. Миронов, Н.С.Степанов рор билиини 6 npri3 M3 g3 ор­ бастаан саз^шаабытын туоБу­

рин ытык изегзрип тиБз^эр бута. Бу бырыБыан быБыы­ Дьоруой урдук аатын ылбыт­ дук TOgOOCTOOX буолуо дизн. луур сурукзар бааллар. Д.Д.

тиийэ толоро сылдьан кыр- тынан,                ын ырыллыбыттар тара. Ону таБынан 1993 сыл- Кыайыы 50 сылын керсо бы- Петров улэлэрин сурун ис-

гыБыы хонуутугар дьоруой- ахсааннарыгар атын уоба- лаахха М.М.Стрекаловскай, рабыыталыстыба таБымыгар нииБэгэ дьоБун миэстэни
дуу охтубуттара. Бу дьин ластартан улахан сутук этз. B. Н.Захаров Дьоруой аатын богшуруос бэлзмнэнэригэр ылар. Бу докумуоннар сорох-

чахчы киБини долгутар но- Бу сыынпараны нартийнай ылбыттарын туоБулуур до- эмиэ биир олус суолталаах горо бэчээккэ аан бастаан

руот устуоруйата научнай ог- уорганнар норуокка тахсарын кумуоннары орвсиуубулукэ этиини киллэрбигэ. Кини тахсаллар, ол иБин кинилэр
тунзн сурулла илигз. Ол ону эмиз свбулззбзтзхтзрз. Ону, урдуку уорганнарыгар туБзр- зтзринзн, кэм-кэрдии дьай- aagaa4 4bi бол goMготун зар-

са^алаабыг, агаgap туруорбут Д.Д. Петров туруорсуутунан, битэ. Д.Д.Петров сэриигэ ба­ ыытыттан сэрии зрэ кытгыы- дыахтарын соп: Бу ахтыылар

киБинзн Д.Д.Петров буолар. утумнаах киирсиитинзн, но- ран олбуттэр ааттарын уйз- лаахтара буолбакка, тыылга хомуурунньуктара Кыайыы 50

Кини Саха сиринзн барбыт руот бзйэтин сутугун биллин з итзр улэни балачча ыыппыта. улэлээбит дьонно анал со- сылын корсуугз улахан олугу

буойуннар Улуу езриигз кыт- дизн кинигэбэ таБааттарбыта. Кини быБаччы кыЬамньы- циальнай харалта коруллуон охсубут киБи Д.Д. Петров сы-

тыыларын туЬунан матыры- Бу, ол биризмз§э улахан си- тынан Ильмень куелгэ олбут сои этэ, кинилэри сэрии кыт- рдык кзриэБигэр ананар.

йааллары ордук зрчимнээх- тиБии зтз. Кырдьык даманы, Саха сирин буойуннарыгар тыылаахтарын кьггта тэннийр

тик хомуйан, туман, ырыган, саха норуота бу сэриигэ ула­ пааматынньык зуруоруллу- бириэмэ кэллэ дизн. Ити эти­

сырдатан барбыта. Кини дой­ хан сизртибэлзммитэ.     бута. Оннук ейдобунньук ини сурдээхтик сэргии ИСГИ-          Ю.Д. ПЕТРОВ,

ду угус архыынтарыгар улз- Д.Д.Петров Aga дойдуну бэлиэлэр Кашира, Калуга бизтэрэ, сорох орто билигин             исторический науки

лэзбитэ, тыБыынчанан доку- комускуур езрии устуоруйа- куораттар аттыларыгар эмиз киирэн эрэр.                    XIшдьыдиити, СГУ доцени.