Page 1 - Далааьыннаах киьи

{ дппртаАЯ'я «ярю » v arnnv йамЬам ж ! ■
r._ у---- нг...........*......,. , м д
Г!ЯГГ----—-■!....” '■? 11 --------я--------------------х
Мин айар тыл куустээдин, илбистээдин 1935 сыллардаахха ■ кийи быйыытынан боростуойун, судургутун, кенетун, тыла-ейе
;Чурапчыга сака тэриллибит педучилищеда уерэнэ сылдьам­ i сылаайын, санаата истииин онно чугастык билбитим. Уонна
мын билбитим. Сэрии иннинээди поэттартан Эллэй “Буурда-бу- < онно билбитим — кини бутун норуот кээмэйинэн толкуйдуур
улдьа дьылыгар", Куннук Уурастыырап “Коммунист Сэмэн", ДАЛААЬЫННААХ КИЬИ уйус далаайынын. Онно эппитэ ээ: “Хайа бадарар норуот кэс-
.Сергей Васильев “Арамаан артыала" диэн поэмаларын ордук килэ — ыччатыгар. Ол эбит буолладына, сахалар да ыччаппыт
таптаан аадарым, уксун нойосуус да билэттиирим. Биллэн учугэй дьон буолан, уйуу-тэнийэ туралларыгар кыйаллыах тус-
турар, кинилэр литературнай убайдара — хойоонньуттар таахпыт... Иитии боппуруойа угус еруттээдин бэйэдит билэдит.
Оксекулээх влексей, Анемподист Софронов уонна Платон Холобура, бу сылдьыбыт суолбут-ииспит кэлэр да ертугэр
Ойуунускай уйулуччулаах дьоннор буоллахтара дии... норуоттар додордойууларыгар туйалыы туруохтаах. Дьэ, онуоха
1942-45 сыллардаахха Ада дойду Улуу сэриитигэр кытта лика оччотооду сорох критиктэрэ уонна салайааччылара итини У1тун уйэлэр мындаалаах усталарыгар Уобаластаады военкомат да ыччат ортотугар элбэх угумнаах
: сылдьаммын, саха поэттарын хойоонноруттан нойосуус ейдеен баайсан турбуттара. “С.Васильев атынан символлаан саха но­ Уйадыйа, суппэккэ, кылбаггныы сылдьыстын ■ улэни ыытыахтаах”... Поэт ити бада санаата олоххо киириити-
хаалбыттарбыттан, кыргыйыы будулдана арыый адырымнаабыт руотун кууйун-уодун кыайылаан олороллор диэн националисти- гэр кини бэйэтэ да, бийиги, байыаннайдар да, балачча улэни
кэмигэр, уоспар ботугуруур буоларым. Модотойдору эккирэ- ческай санааны эттэ" диэбитгэрэ... Ону бийиги, сэрии буойут- Улуу буойуннар чиэстэрин туойустун! i ыыппыппыт. Новгородскай уобапаска сылдьыбыппыт туйунан
тиспит сайылыкпын Тыатыгыттаны санаатарбын эрэ, эмискэ тара, ылымматахпыт: “Ат ырыатын" таптаан аадарбыт ессе Мин онно Сергей Васильев: “Манна елбут саха ньургун биллэрэр уонна иитэр хайысхалаах ыстатыйалар, очеркалар
Сергей Васильев хойоонун ейдеен кэлэрим: кууйурбутэ... уолаттара дойдуларыгар тыыннаах эргиллибиттэрэ буоллар, бэчээккэ тахсыбыттара, телевидениеда итиэннэ радиода бэ-
Сонодос, кэтээмэ, Мин санаабар, бу поэт далаайыннаах боппуруостары туру- саха ахсаана тейенен элбиэдин санаан аайынг!” — диэбитин ! ■ риллибиттэрэ. Мин ол кэмнэ уобаластаады военкомакка парт­
Ол уемэр булчуту. орбут икки уратытынан кини сэриигэ елбут саха дьонун сырдык ейдоен кэлбитин. Ол да ийин, кинилэр олохторун икки ертун ете бюро секретарынан улэлиирим. Облвоенком полковник
Саа уота диэхтээмэ, ааттарын уйэтитиигэ утумнаахтык ылоыспыта буолар. Быйаччы керен уйадыйбыт, ити боппуруойу куускэ туруорсубуг эбит... И.А.Федоров быйаччы сорудадынан, ыччаты иитиигэ элбэх лек-
эттэххэ, сэрии ветераннара уксубут билэринэн, кини Ильмень
Ол кетер буруону. куелу туораайыкка урут киллэриллэн суорума суолламмыт Кинилэр героическайдык елбугтэриттэн уонна саха норуотун циялары аахпыппыт, керсуйуулэри тэрийбиппит.
Ильмень куелгэ сылдьыбыппытын тапталлаах поэппыт биир
саха тыйыынчанан ньургун уолаттарын албан ааттарын бастаан кэрэ кэскилиттэн сарбыллыы баарыттан... улахан керсуйуугэ эппитинэн тумуктуум. Онно пааматынньыгы
Бу кетер куерэгэй поэма-баллада суруйан, онтон Саха правительствотыгар паа- Биэрэккэ итинник хойоон aagaH баран, Ильмень куел кыр- | туруорбуппутуонна уулуссааатын бэрдэрбиппит, итиэннэ Дьо­
Кыранаат буолбатах: матынньык окойуутун туруорсан, ити боппуруойу ким-хайа ин- гыйыытын кыттыылаавар И.П.Канаевка эргиллибитэ: “Чэ, Ке- куускайга Ильменьскай уулуссаны ааттаппыппыт биирийинэн,
ша-а, бийиги улуу эбэбит, Ленабытуутун, хаанынтохтубутУлуу
Ургумэ, сэгэртэй, ниттэн садалаата. Ону себулээбэт дьоннор сахалар да ортоло- Ильментгэ ал^аан-туойан, кут эрэ" — диэбитэ уонна сиэбиттэн сэриигэ охтубут саха чулуу уолаттарын барыларын утуе аатта­
Эстээри турбатах. ругар бааллара: трагедияны кебутуу диэн утарсыбыттара. Ол шампанскай бытыылкатыгар кутуллубут ууйу ылан ууммута. Ону рын саната сылдьыада; иккийинэн, нуучча уонна саха норуотта­
тумугэр Сергей Степановичка “Ытык Ильмень” поэматыгар Иннокентий Петрович чороонтго кутан баран, алгыс силигин рын додордойууларыгар, эйэлээхтик олорууларыгар кемелеех
Сонодос, дьоруолаа, Ойуунускай бириэмийэтин бэрдэримээри, айдаан бедетун тар- учугэйдик ситэрэн баран, Ильмень уутугар куппута. буолуода; усуйунэн, ыччаттар кэлин ебугэлэрин утуе
Кулгааххын чэрэтэн. дыбыттара Ону бийиги, Уобаластаады военкомат улэйиттэрэ Ол кун киэйэтигэр Старая Русса куорат исполкомун пред­ угэстэригэр уерэнэллэригэр, бары учугэй быйыыларга ытыкта-
уонна сэрии ветераннара, ылымматахпыт: Ильмень куел
Ыраастык уурталаа, оыйылаана трагедия буолбатах, героизм буолар диэбиппит. седателе он’орбут приемугар Сергей Степановийы бастакынан быллаахтык сыйыаннайалларыгар туйалыада...
Дьоруонан сэгэтэн. Быйата, елен туран елууну кыайыы ити буолар диэн мин били­ тыл этэригэр кердеспуппут. Ону кини ылынан маннык диэбитэ: ххх
Кырдьыга дараны, саха кийитигэр сылгы барахсан дэлэдэ гин да биир бигэ ейдебуллээхпин. “Бийиги, сахалар, хайан да сэриилэспэтэх, эйэлээх омукпут. Ол Поэт 1975 с. ыалдьан елбутэ. Балыыйада да сыттарына,
да Дьейегей айыыта аатырыа дуо?! Мин, биир бэйэм, кун 1968 сыл сэтинньи 18-21 куннэригэр Ильмень куел кырык- эрээри умсулданнаах кыайыы туйугар тыйыынчанай саха чулуу похоронатыгар да сылдьаммын, норуота кинини улаханнык
бугунтгэ диэри сылгыга сугуруйэбин. Хор, сылгы мессуенэ ол таах кыргыйыытыгар геройдуу охтубут саха саллааттарын хор- уолаттара манна олохторун то лук биэрбиттэрэ. Ону уйэтитэргэ ытыктыырын бэркэ бэлиэтии кербутум. Похоронатыгар элбэх
кэмьгэ, сэрии будулданыгар елбеерен кербекке, буруону сун быйыыларын уйэтитиигэ тэриллибит саха правительствен- анаммыт пааматынньыгы оггорууга кыттыбыккытыгар улахан­ кийи сылдьыспыта... Ол кэнниттэн сотору кини аатын уйэтитэр
быыйынан бу сырдаан кэлэрэ. Оччоро Сахам сирин бутуннуутун най делегациятын састаабыгар кыттыбытым. Онно Сергей Сте­ нык махтанабыт. Нуучча уонна саха норуоттарын боппуруос турбута. Ол тумугэр Уус-Алдан оройуонунаары Су-
санаан, уйуннук уейэ тыынан бараммын, харахпын быйа симэм- панович биир бастакынан сылдьыбыта. Делегацияны Саха додордойууларын эбии биир уктэлинэн урдэттэ. Оссе, ескетун, отту арыс кылаастаах оскуолатыгар кини аата инэриллибитэ.
мин, ахтылраннаах алаастарбын кэрийтии сылдьарга дылы бу- АССР Верховнай Советын Президиумун Председателэ А Я.Ов­ эйиги тереебут куораккыт биир уулуссатыгар Ильментгэ елбут Ити эрээри бийиги, сэрии уонна улэ ветераннара, Сергей
оларым. чинникова салайбыта. сахалар ааттарын иггэрдэргит, ол бийиги норуоттарбыт бойо- ) Степанович Васильев оройуон киэбин тайынан, республикан-
Итинэн ситимнээн Сергей Васильев олоххо далаайыннаах, Сэтинньи 20 кунугэр поейынан Новгород куоракка кэлбип- буой додордойууларын сака кэрдиискэ ессе ере тайаарыа этэ, скай тайымнаах кийи этэ диибит. Ол да ийин 1989 с. Дьоку-8
норуокка улахан суолталаах проблемапары уйэтин тухары ту- пит. Ити иннинэ пааматынньыгы Ленинградскай тимир суол — диэбитэ уонна А.Я.Овчинникова диэки хайыйан ылбыта: ускайдаары горсовет аатыгар столица биир уулуссатыгар;
руорсубутун санаан кэлэбин. Сэрии сарана, сэрии кэнниттэн вокзалга уурбуппут. Кэллэхпит кун пааматынньыгы Ильмень — Бийиги правительствобыт, бука, Дьокуускай куорат биир С.С.Васильев аатын инэрэллэригэр кердейен, коллективна^
да, сорох салайааччылар техника эрэ туйалыа дии-диилэр, куел биэрэгэр туруоруу буолбута. Церемония кэнниттэн Сергей уулуссатыгар улуу Ильмень аатын икэрэрэ буолуо..." I; сурук киллэрбиппит. Ол сурукка илии баттаабыттарац
Саха сиригэр сылгы иитиитин атарахсыта туппуттара эмиэ Степанович Ильмень куел кытылыгар киирэн, куолайа Ити этии олоххо киирбитэ: Старая Русса куоракка “Якутские уйулуччулаах ученай Г.П.Башарин, Социалистическай Улэ Ге-8
мэлдьэйиллибэт чахчы. Онуоха абаккаран-сатаран, бийиги тап- кэйиэдирэн ыла-ыла балладатыттан маннык аахпыта: стрелки”, оттон Дьокуускайга “Ильменьская” уулуссапар баар j ройа, народнай суруйааччы Д.К.Сивцев — Суорун Омоллоон,;
таллаах поэппыт “Ат ырыатын” тардан кэбиспитин бийиги кини Мин туруум — буолбуттара. Эмиэ кини этии киллэриитинэн, ■'Бэлэм буол” 3 ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата, Саха сирин!
келуенэтин дьоно, олус себулээн аахпыппыт. Ити 1943 сыл этэ: Айыылаах дьоннорум ааттарын чиэйигэр, хайыат редакцията Старорусскай оройуон уерэнээччилэрин 1 утуелээх геолога Г.Д.Балакшин, интернационалист-буойун, i
Торо — Албаннаах кыайыыларын кулумун иэйигэр, — хайыйарынан курэхтэйэллэригэр анаан, чороон-кубогы о корон i полковник У.Н.Алексеев, о.д.а. —барыта 10 кийи. Ити туруор-»
врегейдеех ерегер еттукпэр Тебебун хонжута, биэрбитэ. Ол билигин, сахалар ааттарын утуе ертунэн санатан, суубутун хатылаан, билигин да сергутэ сылдьабыт. Ол олоххо
ус тегул хайыйарынан курэхтэйиигэ бастаабыт оскуолада паа-
врберу ыйаатыгыт? , Сибэкки бырадан! матынньык-бириис буолан турар. Эмиэ бийиги поэппыт киирэригэр республикабыт уонна столицабыт салайааччылара
Торо — саргылаах самыым тайаатыгар Мин туруум — кедулээйининэн, Ильмень куеллээди пааматынньыгы икки быйаарыылаах дьайалы ылыахтара диэн бигэтик эрэнэбит. Он-
Сарымты’быт куулу баайдыгьгг? Айыылаах харадым уутун манна таммалата, ертунэн киэргэтэн саха тиитэ уонна харыйата уунэн тураплар. нук эрэ буоллар!
Торо — , , Дьоннорум унуодар ону манна ханыылата! Олор, хайдах эрэ, саха поэзиятын санаталлар, утуену, уйэлээди П.Д.ЕФРЕМОВ,
, , . Дороххой тирбэрэнэн туомтаантгыт Эймэлгэннээх ол харадым уутун таммада — ейдетеллер... сэрии уонна улэ ветерана,
Тойододо туруору баайдыгьгг? — диир баайыыга бакаайыл- Эн, Улуу ИльМень, омуннаах долгунтгар С.С.Васильев, И.П.Канаев уонна мин, уйуен “Садко" гости­ отставкада сылдьар подполковник!
латтарбыт ат угуетэ. Септвех сэмэни ылынар оннугар, респуб- ница биир нуемэригэр бииргэ туспуппут. Сергей Степанович
долгунтгар
КЫАИЫЫ ДодуддьуЬа кегуедун-! 1 «ЙИН, чэйин-, Олуенэ эбэккэм барахсан Кыргыттар ырыаларын Куустээх мотуор тар-
суурэдин?
Кырыйыы кемус курдуу
чэкийдээр,
иБиэдшг! Поэт xohooHHopymmaH
УНЖУУТЭ Килбэчийэр сылыбаар ьиэрэнкэйдээн Кылбайыйа истэбин. барынан
Кэрггггэрбит уеруутун сытаахтыыгын. Кемус суйуоххун
Олуенэлиир эбэбит Киллигирии ортейан .енулбутун кемускээбит, Ийирдьэ диритгник тараанарын?
Обугэбит угэйин Кэпсии турар эСяет 1уннэрбитин сырдаппыт Долгуйуйар киэн- тшгиргиир
Улускэннээх сууругунэн КэккэлэЬэн сыддьаммын Сунду-мааны Кырынааты тамнаабыт кытылгынан, Омуннаах долтунун тугэдэр Эн
Уердэ-куурдэ сытар Кэрдиис уктээн иЬиэдин! ыччаттарбыт Кырысааммыт ханнаныл, Арай халыан таптал — Торро куеххун тэлэ Оронньор ынчыгын ейдоен Кэрэ музыкак ты ah ын ан
эбээт. -■Сулэн-уерэн кэлээхгиир Кыбынаахтаан Хагдарыйыа суора, кэлэбин.
силэйэн
Орегейдеех ункууну Чэйин- эрэ, сэгэрдээр, Кемус суолларын сылдьаммыт, Сибэккилэнэн еруу Кытыыгар суурэн Киэн- ийэ дойду уйуктуода.
Кемус долгунун- чадылынан
Оре кетен биэриэдин! Дьнэрэнкэйдээн урдугэр Кыталыктыы куоластаа < Сириэдийэ туруода. киирэбин. Куустээх мотуор сууругу Кун сирин уордата
ийиэдин-! Кьпгкыната ыллыадын-?! Кун сиригэр Кыйыл кумаххынан эрийэрэ, сырдыада.
Аммакалыыр эбэбит Сндънн- фашист Куехтэ-отто тэлгиэдин-! ЧэЙИТГ-ЧЭЙИН-, Кини куустээх! суурэн Куурээннээх ырыа Збэм улуу Ленам чадила
Аймахтарбыт уеруутун сэр1иин Сэриигтэн эргийэн чэкийдээр, Куурдэр, уердэр Кылыгырас уутун салгынтга дьиэрэйэрэ Илин, ардаа сандаарыада.
Арылыйар долгунуиан Сиртэн-буортан соторго кестубут Чэйшг эрэ сэгэрдээр! Кини аптаах! Барыта Эн дохсун Тимир мотуор сурэдэ
Кини —
Айхаллыы сытар эбээт. Сирдээбит I уучча Сэгэрдэрбит туейугэр Орто дойду олодун кэйэбин... долгунтгар бигэнэр, Тигинии тэбэ сытыада.
Айыакайдыыр оонньууну аатыгар Сибэккитэ тамныадын-! Уоттан-куестэн Кемус чарыл кынатынан Таалалаан уйуктар Баарадай музыка Эн илии- биэрэгин
быыйыырга.
Арыйаахтаан иЬиэдитг! ’ Симээн кемус ойуулаах Уоту-куейу керсубут Салбарырбат саргыны Кун сирин б утуннуу дьахтардыы буолан бу кэлэр. тумулугар
кууйар
Сэргэлэрдэ туруоруодун-! Оролорбут чиэйигэр Нарылгын дараны, Илэ бэйэбинэн бу
Ытык арраа хайабыт Кэриэн ыччат КЭСКИТИН Ойуохайдаан ийиэдитг! Сандаарытан биэрэргэ, Куннэгэ сатгаттан сана барахсан... Кейунэн кээмэйдээн тахсаммын,
Ыччаттарбыт уеруутун Килбиэннээхгик Оролорбут биЬиэнэ тыллан Налыйан -наскыйан бардахха, Урдук хайан- уйэлээх
ЫЬар нарыл кулумунэн кемускээбиг Халын танка аттанан - - Олуктаабыт суоллара Керере-чэлгийэ турар. -туйэнтгин. Куех быраан кэтэрэр - очуоЬугар -
Ырылыта турар эбээт. Герой Попои чиэйигэр Карпат хайатын урдунэн Умнуллубат буоллун диэн, — Кун сиригэр тиийдэххэ: — Уерэ-кете тураммын —
Ыраас дьэнтсэ Кэрдиис дьэрэкээн Хамандыырдаан Урааихайдыы уруйдаан Кини дьоллоох! Ардыгар уордайбыт Кэпсээнигг хойооно
куолаЬынан ойуулаах ОЬуохайдыы туруорун'! Куурдэр, уердэр симиктик ийиллэр, Ол эн иштики сырдык
одонньордуу,
сыддьыбыт
Ыллаан-туойан Кэрэ сэргэтэ анньыадын-! Хабыычабыт ханнаный, 1945 с. Кини аптаах! Ахсымыран, долгуЬуйан Кэрэ ньуурун синньээн чадылтын
биэриэршг!
Харытъптан сиэтэммит туЬэнтгин — кемус кыллыы иэриллэр... Уруйдуу-айхаллыы
Уоран туспут туокуну Хаамыыбытыгар Таптал Улуу Ленам Адаарданан, аррастанап туойабын!
Туймаадабыт толооно Уолугун уутугэр ытааччы киллэрэн кэлэдин. Хайан Эйээрэр дохсун музыкакын
Додотгорбут уеруутун Охлопков аатыгар Хатан тыллаах хамыстыы Бадар, ерус да кууруода. Урдуктэн, Аатырар улуу Волгалыы Эдэрдэлээн иэйэ-туойа
Тор до солко симэдинэн Одуруолаах тыльшан Ханхыначчы туойуоду?! Бадар, муора да уолуода, Ус хайа ардайыттан, Кыйыл кумахха Тимир-чугуун ыллыыбын!
Туойулуу сытар эбээт. ОЪуохайдыы туруодун-! Хайа кытта сууллуода, Ондейэв, анааран эЫгэкэйдиир, кирплиэйинэн
Тотголохтон Tyiyhan Кычырдас хайаны урдунэн Халлаан сулуйа туллуода. кердеххе: Кылыгырас кыракый Тигинии-ньирилии £