Page 1 - Олонхо ологор дьулуспут, охсуспут уонна тутуспут
P. 1
«MYPY САЬАРБАТА» 2 Балаган ыйын 25 кунэ, 1997 сыл.
Олоихо олодор дьулуспут, охсуспут уонна тутуспут
Су.отту нэйилиэгэр, Бо- айын, дъиэтин-уотун ко йуллар лэппиэскэнй, туун- Убайым Сергей Васи- маБар убайым: «Эдэр эр-
pofto.i улууйугар (билин-- ро-коро, туунун атар.ар иэрп-куннэри оттуллар льев костер дьуйунэ толо- дэхпинэ лирик этим, кэ-
н-итэ Уус-Алдан оройуо- туора биир ofjoiry, тебе- ohoFjy, у.тэлээх хотону монунан, керуутэ-истиитэ лин терут-уус обутом суо-
нугар) тереебутум. Торен- тутор туора биир обону, дирик омуг.ацы барытын .сУэргэБинэн, туттуута-хап- лун-иийин тутуспуппун со-
путтэрим дьадан-ылар ула^аты'гар биир овону, ейдоотоххунэ. ийэш, afiair тыыта ыраайынап, тан-на- рохтор сэмэлээри • гынал-
этэ. Бийиги алта уол, ус ипнигэр биир одону уктан уйун еыратын, сырдык сайта сылдьыыта чэбэри- лара да, кэмсиниэх туйум
кыыс этибит.' Аб'ьм Сте сытара. Сайын Титирик ыратын. ис еурэххиттэн нэн, саиаата’сайаБайынан, суох»,— дэтэлиирэ. Мин
пан Еремеевич Васильев мутукчатын, хатьпг ла- кэрпэстии саныыгын, Ийэ- ойо сытыытынан, кыр- саныахпар кини итиннии,
аБыйах сатгалаах, сытар баатын тосту тутан быр- дьык, кийи гиэнэ кэрэмэ- сахалыы стили сэрин са-
ы'нэбы туруорбат. сымиа- дахха дзйбиирдэммэт, ха- аг>а алгыйг, ийэ-аг>а кэриэ- йэ этэ, Быйага нуучча Бвланыытыттан ылыммыт
Бас, киэн-кушг, дьон этэ- ho диэн суруйуоххун, ыл-
ринэн, туруору куустээх, лыаххын баварабын. Ам
будьурхай баттахтаах, то- АБыйах ий:! кэриэйэ диэн туох эрэ Сэргэй
гурук харахтаах, ун-уову-
нан улахан кийи это. Ок кэрэни улэлиэххин, сака
но холсотоххо, ийэм Мат тыл КИЭ1Г суолу нэлэйитиэх- суруйааччыта А. II. Чехов бы-йьгы'лаах. Саха дьону.
рена Филипповна Васи хии дуу, caira оскуоланы кийи туйунан эппит этии- гар фольклордарын тылз-
льева (терут фамилияты- тутуоххун дуу. caira ходу- гйгэр («В человеке все ейе уйулБаларыгар ордук
нан Шелковникова) yirvo- должно быть' прекрасно: т.иийэрин этцнэн-хааны-
Бунан_ кыра, уксун ос хо- рыстыыр,— «барахсаттар йаны чэлгитиэххин дуу, и лицо, и одежда, и душа, нан билэрэ таайдапа буо
псонунан caira-pap, элбэх ууннуннэр», былаат.ы- caira ырыаны дьиэрэтиэх- И МЫСЛИ») Э1ГКЙЛЭ суох луо. Оччолорго (сэриц кэ
угэлээх-хойоонпоох, бы- нан сапсынар. Сытар суо- хин дуу баг5ара^ын. Ки- эппиэттииргэ Дылыта! Ки мигэр) олон-хо тылын-
таан буолан баран, cap йулэрн ыраавынан тум- нилэр эйигин еруу ьпгы- ни, бийиэхэ, '-аймахтары- ей.ун ,охтороо|ру, обком
сыарда эрдэттэн икса киэ- нан барар: «Кэбис, туруо- гар- эрэ буолбакка, сыл- ертуттэн утуруйуулэр
йээинэ ' диэри, тохтоон румаи*. эрэйдээхтэр сыи- ра. алгыы, куускэр кук дьыбыт, улэлээбит сирдз- бааллара. 1987 сыллаах-
сИС'рсн ылары бщлбэккэ, ньанныннар». Иннигэр эбэ. кеторгер куох куор- ригэр, . керсубут-билсибиг ха убайым 80 саайын бэ-
улэйээн букунайа сыл- чыычаах олорор, ону тум- суну ууннэрэ тураллар. дьонноругар барыларыгар лиэтиир киэйэбэ суру
дьара. Бэйэтин элбэх обо- нан барар: «Барахсан мтинник утуо ойдебулу йааччы Деонид Попов
лбруп- керорун-харайарьш олордун, туох эрэ наада- Сергей ВАСИЛЬЕВ. хаалларбыт эбит.. маннык ахтан турар: «Мин
тайынан. о^олорун обо- лаах коро-истэ олордобо, («Талыллыбыт айымньы- Мин 65 сааспар диэри уолан суруйааччы эрдэх
лорун барытын хомуйан мэйэйдээмэ!». Эгэ сибэк- син элбэх кийини корсен- пинэ, суруйааччылар
о^олуу. ону аайан ыач- киии быйа тардыа дуо? лар.» кинигэ аан тылыттан билеэи кэлбитим усталаах мунньахтарыгар •обком
лар. уксугэр. былыргы- 'Суох! «Барахсаттар учу- быйа тардан). туоратыгар убайым туйу пропагандаБа • агитацияБа
лыынан,' ойолоругар елуу- гэйдэрэ бэрт, ууннуннэр!» нан ахтыйыы буолла эрэ, отделын сэбиэдиссэйз
(Тээх .катар гоолоругар, — диэн буолар. Ийэ су- ХААРТЫСКАЛАРГА: дьон-сэргэ кинини ытык Бордонскай олон-хону ом-
-еурэхтээбит ийэ буолан, рэ1уэ! Барытыгар ийэ! С. С. Васильев ийэтэ Мат табыллаахтык, улахтал нуолаан эппитэ. Онуоха,
ылац иитэлиир «иэйиэх- рена Филипповна Васи тылларынан саныырын, обкомтан эттилэр диэн
Оччотообу илиинэн ти- суруйааччы, кийи быйыы- чаБЫйбакк-а, толлубакка,
снт|гээг< ийэ» аатырар гиллэр тирии этэрбэйи, льева, а^ата Степан Ере тынан бийириирин истэн, Сергей Васильев итини'
улахан ийэ этэ. С.уейутун- суоруна^а тардыллан он-о- меевич Васильез. сургэм . кетеБУллэрэ, дуу- утаран, олус уохтаах-те-
йам уерэрэ, долгуйара. леннеех тылла^ы сан-ар-
Д1ин билэрбинэн, убайым быта. Бордонскай олорор
Бэйэ аьатын туйунан тэн, оБолоруттан, намтата ийэбиттэи истибнппэр оло- Гун аан тылыгар: «Саха к.уйаБан диэн ейдебуллээ- осту-олун уйугун тон-су-
хай^ааи суруйуу, ахтыы туппутуи ейдоебеппун. БУран, биир аймахпытын: олон-хото, остуоруйата БИ барытын олохтон туо- йа-тоггсуйа: «Маннык
ратарга дьулуйара, ол дьон обкомн-а олороллс-
кыбыстыылаах курдук. АтЬш да аймахтарын обо- «Кини найаа кэччэгэй, кэпсээнэ, ейун хойооно —
Ол эрээри тобоостоох ту- лоругар аЬынаН-тан-айы- шгсэлээх кийи yhy буол- кини дойдута киэн-ин кур т*уйутар охсуйара-. Кэ- рун.тухары, сахабыт ли-
дэрги кэмэлдьилээхтэртэи тературата сайдар дуу,
бэлтэ^э, кэрэ кэриэстэбил нан мэлдьи комолейоре, баат»,— диэбиппэр, аБам дук киэн-, кини хайата
кэлэйэрэ эрэ диир кэрэ. самнар дуу»,— дэтэлээ-
быЬрыпынан, кэпсиэххэ УерэБэ суох убайдарыгар улаханнык сэмэлээбитэ. урдугун курдук урдук,
сии дии саныыбын. уонна балтыгар. кинилэр «'Гус бэйэн- билэ иликки- кини улуу. Лената куус- гэй, кинилэри мэлдьи сэ- битэ. Мин биир бэйэм, оо,
Арам биЬиэхэ барыбы- ОБолоругар ей уган. санаа нэ. туораттан истэн, • Дьону тээБин—Курдук куустээх»-, мэлиирэ. «Саха ньобой» дьэ, эстэр буолла, ессе
тыгар биэс сБотугар, сэт- салБайн, кучумэБЭЙ: кун- куйаБан-учугэй диэн суруйбута. дииллэрин олох себулээ- хайдах-хайдах гыналлар
тэ сиэнигэр, мэлдьи ама^ бэт этэ. «Ити бэйэлэрэ диэн, куттана, дьиксинэ
рах а^а, уерунньэи- эйэ Мин кыра эрдэхпинэ, ньобой дьон теруттэрин, санаабытым». Ити рес-
этэ. Улэбитигэр хай^ат- куоракка бийиэхэ саха келуенэлэрин туйэн биэ публикатааБы научнай
• тахпытына, уерэоспитигэр биллнилээх олон-хоЬута рэр акаары дойбохторо» библиотекаБа буолбут рес
сээн дэттэхпитинэ, бэйэ- Tojr Суорун {Бурнашев). — диирэ. «Уорэхтээх ньо- публика интеллигенция-
тин хайраабыттарыныы дьукаах олоро сылдьы-1 Бойдортон»,, «мээт»' диэ- т'ын ахтыы биэчэригэр
уёрэрэ. Оттон сэмэлэннэх- быттаах. Кини уутуйан биттэрин энчирэппэккэ этэ Г. П. Башарин: «©ксеку-
питннэ, олус суем туйэрэ. олон-хойуурун истээри, турар-, куолуйут дьонтон лээх кэнниттэн олон-хону
мунчаарара. Аг,абыт ол куорат араёс уЬугкттан сонньуйара. туруулайан кемускэспит
истин- долгуйуута бийиги- угус киЬи мустара. ч'ои Убайым куйаБан дьал- улахан кййинэн Сергей
ни куйаБан-на-учугэйгэ Сусруну авам улахан лык — арыгы, табах — Васильев буолар»,— диэ-
болБомтолоохтук, не дуу- ытыктабыллаахтык ахта- дьон олорор аргыстайал- битэ. Оттон убайбынаан
йаттан сыйыаннайарга ра,- Кини туЬунан ахтыы лара туйааннаах кийит- Саха суруйааччыларын
сабыдыаллаабыт эбит .суруйпр былааннааБа... тэн бэйэтиттэн тутулук- союйун бырабылыанньа-
диэхпин барарабын. Абям: «Норуот олон-хо таах диэн саныыра. Бийи- тыгар ер кэ1гмэ биир ейу-
Обобо таптЭлы дьон курдук чулуу айымньы. гини,' оболору, дьааты тар- нэн-санаанан улэлэспит
араастык быйаарааччылар тын аныгы оболорго дьа- дыман-, тыкэбытын ыйаа- уелээннээБЭ, бокуонньук
. «Соботох о^олоох ыал ныардаахтык. утумнаах- рыман-, диэн субэлиирэ, Николаи Якутскай: «И. А.
oiiOTjvap тантала угус тык уонна ейденумтуетук бопсоро. Кини куруутун Ойуунускай «Дьулуруйар
о^олоох ыал оволоругар пропагандалыахха. Оччо- бэйэтинэн холобур буола Ньургун Воотур» олон-хо
тапталларынаабар ыраа- Б0 ОБолорбут норуот ис ра. Убайым биир беппу- то нууччалыы тылбааста-
рыяан куустээх,- дирик то рият ьйга р ыты к та б ыл руескэни туора уоппакка, нан тахсар акылаатын
буолар».—диэн этээччи- лара кууЬуруоБЭ, фанта- табаБЫ сытынан эрэ би- ман-най уурбут кийинэн
лэр сорохтор. Оннук этии- зияларын сайдыыта кэ- йээхтээбит буолуохтаах. С. С. Васильев буолар.
ни мин а^ам ылыммат этэ. н'иэбэ, далааЬыннаахха Арыгыны баска ыттар, «Дьулуруйар Ньургун
Мин биир манный тубэл- дьулуйуул-ара урдуобэ», ейу сууйэр алдьатыылаах Воотур» подстрочнигын
тэни ейдуубун. Иркутснай нэригэр оро тардыспыта, сыана быйа сылдьыбат диирэ. айынан ааттыыра. «Са- oiropop тылбаасчыттары
куоракка медицинской ин- мунаарбыт туТэннэригэр буол. КиЬини холуннарар Оннук да санаан, кини таан айамматаБЫНа, до- кини бэйэтэ булуталаабы-
ститукка уерэнэ сылдьам- дьэнкэрдэн биэрбнтэ кэм- дьон баар буолааччылар, олобун икки с ан-арыгар руобуйаБа охсуулаах. та»,— диэн суруйбута. Ол
мын. улаханнык ыалдьан. нээх буолуо дуо? ол дьон тылын тарБаппат элбэх олон-хону оболорго олоххо кутталлаах ас»,— тылбаасчыттар истэригэр
балыыйа^а сыттахпына, анаан юггоруунан-суру- диирэ. (Эссе этэрэ: «Ис- оччолортон да талаана
Москва^а суруйааччылар Холобурга, балтын Маа- Диэи сэрэппитэ. йуунан улуйуйбут буо- тэхпинэ — дьонтон итэ- биллэр, эдэр Семен Ру
съезтаригэр кыттан баран, йа кыыЬа Сима Куйбышев Бырдьыксыт буоларга луохтаах. 'Пилигин кини Бэе ийиэм суоБа эбитэ фов баара. Кини оччолор
а^ам миэхэ тиийэн кэл- куоракка институкка уо- ЭТЭРЭ- «Кийини сы- дьиэтээби архивыгар «Ye- буолуо да. итиртэБинэ иэ- го устудьуон эбит. «Под-
битэ. Кинини, тейе эмэ рэнэ сылдьан, уп-харчы МЬ1йалаан самнарардаа- лэн Хардааччы» олон-хо дээниН билэ-кере сыл- строчнигым телебурун,
кордоспутун урдунэн, мин кэмчи буолан, сылы-сы- кырдьыдынан этэн курдук кээмэйдээх биэс- дьаммын, тобо ийиэмий!» оччотообУ УУ харчынан
пааатрбар врачтар ahap лы,чан дойдутугар кэлэ кь,айтароыт быдан ордук», алта олон-хону он-орбута Сэргэй угус уелээннээхтэ- 10 тыйыынчаны . ылам-
батах этилэр. Медицин- сылдьар кыаБа суоБа. Те- - Диирэ. Ол ийин б^ийигя баар. риттэн уратыта итиннэ м-:ын, устудьуон кийи
скэй этика, быраабылэ роппуттэрэ кыыстарын, хапан эмэ сымыйалаа- сыттаБа: табавы тардыба- «эмээхеиммэр» хата бэр-
уонна санитарнай гигиена кыыстара тероппуттэрин тахпытына улаханнык мо. Мин аБаМ туйунан са- таБар, арыгыны испэтэ- тээхэй саБынньаБы атыы-
оттунэн ыллах’ха, врачтар ахтаннар. икки оттутуэн б°Р°- Ьуруйданан да ту- найтахпына, кини «Талыл Бэр. Аны самнарыылаах ласпыт»гааБЫм», — диэн
сопко киллэрб.этэх буо- суохтайыы 6обо буолара. 1>ан кырдьыгы эттэхпи лыбыт айымньыларын» да кэм саБана кэскиллээх, уерэн-кетен ахтыбыта.
луохтаахтяр. Онно биир Ону билэн авам ойобос- Тинэ- наигыыра. Сыыйа- аан тылыгар: «...эрдэ ту- кичимэ санааларын айа- Ан-ардас бу аБыйах ах-
врач абабыттан: «Ити эн тон улаханнык уйадыйбы- оытын кыыйырбакка бы руоххун, хойут утуйуох. Бастык этэринэн, оччо- тыылартан кестерунэн,
cotjoTox opoir дуо?»,— та. Арыт анаан, сороБор кааран, ейдотен биэрэрэ. хун, ЭЛбЭБИ улэлиэххин тооБУга бугустээн салайар убайым олон-хо туругура-
диэн ыйыппытын хойукка собуРУУ бара сылдьан сиэ- Абэм ити утуо угэстэ- баБараБЫН...» — диэн су чыыннаахтартан - хаан- рын туйугар улэлэспит,
диэри суергулуу истибн- нигэр СимаБа еруу таа- ри ОБолоругар ин'эрэргэ руйбут тылларын еруу наахтартан да чаБЫЙбак- но|эуоппут терут культу-
тин кэпсиирэ. Кини: «Биир рыйан субэ-ама биэрэр. дьулуспут сырдык баБа- ойдеен кэлэбин. ка дьорБООттук туруорса- рата барБарарыгар куу-
да, биэс да 050 суолтата убунэн-айынан кемелейор тыттан аБыйах еттун Абэм туйунан кыракый рыйан элбэхтэртэн эмиэ йуи-кудэБИн биэрбит эбит.
тян ини, око аата обо».— буолбута. «Сиэним мни- ылыммыт буоллахпына, ахтыыбын кунду ааБаач- урдуктук турара дии са Саха литературатын
диирэ. гин керустэБинэ, дьонун киниэхэ муггура суох мах- чылар бэйэлэрин олохто- ныыбын. ымп'ыгын-чымпыгын сай-
Ол этэрин курдук ада. кербут тэн-э туттаах. та нар эбээйинэстээхпин,.. Убайым иэйиитэ киир дыытын. историятын ин-эн-
быт бийиэхэ барыбытыгар тыыр».— диэн уорэн-ке- Поэт быйыьггынан asa- ругар сыйыаннаан, ис хо- дэбинэ. ними . да кытта тон-он уерэппэтэх буолан,
биирдик сыЬыаннайара, тен тенноро. Ити курдук Бын биир эрэ ерутун ах- йоонун ситэрэн, кэрин-нн билбэтим-кербетум элбэх
кэпеэппэт буолара. Айар
«Мара, мааны» диэннэр- бииргэ тереебут убайын тыахпын баБарабын. По- КЭ1ГЭТЭИ, санаатын дири- кэмигэр хойугар бэйэтэ эрээри. бэйэм тайыммы-
гэ араартаан иппэтэаин уола Мише. Свердлов- эттар бары даБаны оннук- нэтэн ойдууллэрнгэр эрэ- эрэ хаалан, ийин тугэбит нан убайбын сыаналаа-
мин балтыларым. быраат- скайга \айа институту- тара буолуо дии саныы- тэн эн-сэн, холкутук, на- тахпына, кини сонуну, са-
тэрым даманы биир куо- гар уерэнэ сырыттаБыпа, дын. Кини норуот тылы- нэбин. Быллык," , KHirtip-кин-ир н-аны суйаллык, хомобой-
лайынап этиэхтэрэ. Ай- эмиэ кэлэ-бара кемолейе- пан уус-урац айымньыты- Светлана ВАСИЛЬЕВА— ЫЛЛЫЬИр УГЭСТЭЭБЭ. ■ Итн дук хойуйууга, сан-аны
махтарын ойолоругар эмиэ ро. Атын да аймахтарын гар< ордук ологгхобо, ула- тугэггн-э кини айыырын, инникилээн киллэриигэ
амарахтык сыЬыаннаЬара. ОБОлоругар утуену oirop- хан болБОмтолоохтук сы- ДОНСКАЯ утуйарын умнара, кун- уелээннээхтэриттэн уксу
Бииргэ тороебут убайда- бута угус буолуохтаах... йыаннайара. Элбэх ологг- нээх туун да олоруох бы- гэр урутуур курдуга. Хо
рын уоллаах кыысйарын АБам бийиги одОБУ, хойуттары дьиэтигэр хон- лобур, саха советскай поэ-
бпйигинн кытта бииргэ дьону сыаналыыр, утуену- нброн олон-холоторо. Ол Балаван ыйа, 1982 сыл. йыыйааБак «Ыанньыйыы- зиятыгар биир бастын
еюрдон уорэттэрбитэ, мекуну араарар ейдеех- туйунан 1966-67 сс. икки ХаартыскаБа: С. С. Ва та» аастаБына астынара поэманы «Арамаан артыа-
аБай, кини минньигэс ми-
Кииилэр олорбуттарын санаалаах буоларбытыгар то-мунан тахсыбыт айым сильев кыыйынаан Света-
былаЬын тухары бийигит- кый^нара. Биирдэ мин,, льыдарын хомуурунньу- лыын 40-е сыллардаахха. чээоэ барыбытын уердэрэ. (Салгыытын 3 стр. кер).
Дерун-дерун тыл'ын та-
