Page 1 - Поэт С.В. дьаныьан туруорсубуттаага

= Сылгы иитиитэ — барыстаах салаа

ПОЭТ СЕРГЕИ ВАСИЛЬЕВ
■I РХС:

Биллиилээх поэт, суруйааччы, общественнай
деятель, П.А.Ойуунускай аатынан республиканс­
кая бириэмийэ 1969 сыллаа&ы лауреата, икки Бо- к I Ь
чуот Знага орден кавалера Сергей Степанович К :•
Васильев сылгыны элбэтэргэ дьаныЬан туруорса
сылдьыбыта. Сылгы саха такаратын кэриэтэ,
ДьеИегей О^ото диэн ааттыыллара. Саха бухаты-
ырын ата дэлэгуэ да уотунан тыбыырара, кул-
гаа&ынан иИиллибэти истэрэ, хара^ынан кестубэ-
ти керере, киИилии кэпсэтэн, сахапыы сакаран Л
улуу бухатыыры субэлиирэ буолуо дуо?! Бу — сыл- s : I
гыга унуу-сукгуу, ытыктабыл бэлиэтэ.

Т1А

30.06.98 .Сс’ cz>
Сергей Васильев весе сэрии ба- ыллыбыт улуустар быйыл сыл cagana-
быт тумсун биэрэкпитигэр тиксэриэх- быллыбатыттан буолбатах. Уескэтэргэ
ра турдакына, саха Суруйааччыларын ныытыгар Намка 5500, Уус-Алданна сорук туруорунан кыбамматтан, сутэ-
союбун бырабылыанньатын секрета- 6735, Хакаласка 11050 сылгылам- хэ. Мин манна мэччирэн" тубунан нэн кэрдииттэн буолар. Ханныктаах да
рынан улэлии олорон, 1943 сыллаах- мыттара. Сылларынан кердеххе, сыл­ анаан этээри гыммата^ым. Сылгы дьаллыктаах, ханныктаах да уунуу на-
ха 'Ат ырыата" диэн поэманы маннык гы ахсаана апыйыы-авыйыы элбиир иитиитин куубурдэр тубунан этиэхпин мыбах, ыарахан сылларга улахан сыл­
саьалаабыта: эбит. Сергей Васильев суруйбутуттан ба^арбытым. Оттон сылгы, бастатан, гы уонна кулун елуутэ беден ынах
“Topgo чуун курдук субуллар ыла сылгы ахсаана мэлдьи элбээн
маччирэнкэ уескуурун быбыытынан, суебу уонна ньирэй елуутунээ^эр
Долгун хара кутуруктаах, 1992 сылга 209134-кэ тиийбит. ити боппуруос манна таарыччы хос agunax буолар. Холобур, 1961 сылла-
AraguH ньилбэгинэн охсуллар Билигин Саха сиригэр сылгы ах­
этилиннэ. ахха ньирэй 9,0 бырыбыан, кулун 1,6
Ардайдаах нэлим хара сиэллээх, саанын элбэтэр, ыалы барытын сыл- Сылгыны бу курдук уескэтиэххэ, бырыбыан елбутэ. 1962 с. ньирэй 9,3
Туруору унуохтаах, гылыыр сорук турар. Сылгыны иитии
бу курдук мэччитиэххэ диэн этиэххэ бырыбыан, кулун 1,4 бырыбыан елле.
flbOHflogop быбыылаах бибиэхэ биир барыстаах салаа буо­ киби тыла тахсыбат, ол эбэтэр бибиги Ити курдук беден сылгы елуутэ agbifl-
Дуул сылгы" “To6ogo бутэйгэ то- лар кыахтаабын толору тубаныахха -
сылгыны саас-уйэ тухары уескэтэн, ах, кулун деловой тахсыыта урдук.
куччу бааллан турарын" кэпсииринэн, улэ оннук хайысханан барыахтаах. миинэр микэ, абыыр ас оностубут Хайдахтаах даманы сылларга сылгы
“сыа келе сындалыйан”, “эт суебу Онон отут биэс сыллаабыта поэт эп-. дьоммут. Хас септеех тубэлтэ ахсын этин себестоимоба ынах да§аны, си-
элэйэн" эбиннэрбин да "ох курдук ум- пит санаалара бугун да суолталаахтар “сылгы барыстаах, сылгыны иитиэх- биинньэ flagaHbi эпэринээ^эр выдан
нуургут”, “кийиит курдук киэргэтэргит диэн С.Васильев ыстатыйатыттан хэ“ дии-дии, утус колхозтар, совхоз- чэпчэки. Холобур, биир центнер сыл­
эбитэ буоллар" билигин flaganu тар- быба тардан бэчээттиибит. тар биир сиргэ тэпсэкнии, эссе сорох гы этин себестоимоба 45-50 солкуо-
дыстар TanaOagbiT, миинэр MnrragnT ААЛ-ДУУП МАС, сирдэргэ сылгы ахсаанын абыйата ту- бай буолла5ына, ынах этэ 80-90 со-
буолуом этэ!” диэн этэр уонна раллара хомолтолоох. лкуобай, сибиинньэ этэ 140-150 со-
тумугэр: АЙГЫРЫЫ- Республика урдунэн сылгы ахсаа- лкуобай буолар. Сылгы суебуну иити-
“Куутэбин СИЛИГИЛИИ ТУР на хабан эрэ 193 тыбыынча буола игэ-керуугэ адьас agbwiax киби сылдь-
Кемус-кунду керууну, “Суор холото" диэн тылы эн сылдьыбыта. Билигин итиннэ ар, agbwax кун барар, элбэх бороду-
Эрэйэбин хабаан-нъттан туттар буоллук, эбэтэр ыраа[)Ынан тиийбэт: 160 тыбыынча уксуйа тахсар.
Ичигэс-сылаас илиини! хабаантгыпан умнан кэбистигг? Ити курдук ибиллэр. Биирдии оройуонна- Сылгы иитиитигэр, бастатан эт-
Айхаллыыбын туттуллубут уонна бибиэхэ тупуллуор рынан ылан керер буоллахха, сылгы тээх, уойугас олохтоох боруоданы
Аналлаах cuapgaHu! септеех аххан тыл. Ити тыл ааска ач- ахсаана Нам оройуонугар 13 тыбыын- тупсарыахха. Ону сэргэ таба^асчыт,
3g3pfl3nnn6nH чыктаппат, тонко тугаппат yynnagac ча, Уус-Алданха 13 тыбыынча, Ор­ суурук, сэлиик, дьоруо боруоданы тэ-
Эрчимнээх сиэлиини!" - дии- хаба буолан халыкнаан остуолбутугар джоникидзе оройуонугар 14 тыбыын- нитиэххэ. Сылгы уескууругэр бастакы
дии "айыы сылгыта ампаарын кэнни- тардыллар. OnoKxogo хобулларыныы, ча буола сылдьыбыта. Билигин ити тэтими биэрэр наадатыпан, бастакы
гэр, ачаах бутэй ааныгар аймабыйа bipuagbi ылланарыныы, ити “суор хо- оройуоннарга хайаларыгар даманы сылларга ийэ биэни туттууну бобуох-
турар эбээт!" - диэн этитэр. лотун” тумустаах чупчуйан, айахтаах уоннуу тыбыынчапан тахсата суох. ха. Кыра сылгыны тупууну ветеринар
Онтон 1963 сыл тохсунньу 16-17 амсайан, cypaga бе^уеруйэн, cy6yeg3 Маннык холобурдары элбэ§и aganu- кеиулунэн, септеех комиссия
куннэригэр “Кыым” хабыакка “Аал-ду- илдьирийэн енурук куйааска устуу хо- ахха сеп. уураа§ынан эрэ туттуохха. Кэнники,
уп мае, айгырыы-силигирии тур!” ди­ нукка туой буору тобугар диэри хас- Мин уонча сыллаа§ыта биир рай­ теруур биэ элбээбитин кэннэ, кинини
эн улахан ыстатыйатыгар республика тан, серуукээн уоскуйар сурдээх утуе совет председателэ дакылаапаабы- кыыл таба курдук холуйан бултаан си-
тыатын хабаайыстыбатын лаппа ере аба. Эмиэ ити тылы кыпа тэккэ ар- тыгар ытыспын табынан турабын. Ки­ ир буолуохпуг. Онно flagaHbi ке§урээ-
KeTegep тубунан суруйбутун респуб­ гыстабар: “байтабын ынах", “кур ни райсовет сессиятыгар: “быйыл бэт гына yecxyega. Сылга 40-50
лика общественноба киэкник ogyc", “туес бедургэйэ", хол на- оройуон урдунэн 10 тыбыынча сылгы- тыбыынча сылгы идэбэ^э тупуллар
дьууллэспитэ. Онно сылгыны иитии мыддьыара”, “сылгы хаттата" - диэн лаахпыт. Эбиил 11 тыбыынча сылгыга буолуо.
барыстаах салаа буолуон себун ессе угустук тупуллар, элбэхтик этил- тиэрдиэхпит”, - диэбитэ. Yc сыл буо- Сылгыны колхозтарга, совхозтар-
тубунан бэлиэтээбинин ылан бугун лэр тыллар бааллар. Ити тыллар лан баран ити председатель, Якуг- га уескэтэри кытта сэргэ, колхозтаах-
бэчээттиибит. хобоонноро: бастар арыылар, быстар скайга киирэн, тыа хабаайыстыбатын тарга уонна совхозтар рабочайдары-
Статистика чахчыта этэринэн, сыалар. Ол уйгулары барытын курутг мунньа^ар: “Элбэх дьабаллары олох- гар кытта ииттэриэххэ. Сылгы абын
Саха сиригэр сылгы баара: 1855 сыл кучута, тыа-хонуу чыыбаайыта, алар тоотубут, быйыл 10 тыбыынча сылгы- астыыр ибипэри онорторуохха. Биэ­
тохсунньу 1 кунугэр 57,3 тыбыынча, ачата, сииктэ сирэмэ, киэн сыбыы лаахпыт. Эбиил 11 тыбыынча сылгы- ни бары сиргэ дэхси ыатыахха. Кы-
1860 сылга 183,1, 1870 сылга 143,6, кэнчээритэ - мэччирэгг биэрэр. Мэч- ланыахпыт диэн эбигини эрэннэрэ- мыбы дэлэтиэххэ. Бу улахан тубалаах
1890 сылга 123,1, 1907 сылга 115,8, чирэн'... мэччирэн'... бит", - диэбитэ. Эмиэ ытыспытын норуот аба, ону ол курдук улаханнык
1935 сылга 169,5, 1941 сылга 193,7, Мэччирэгг сирдэри тупсартыах- табыммыппыт. Ол кэнниттэн эссе 6-7 сыаналыахха. Уопсайынан сылгы
сэрии кэнниттэн 1946 сылга 132,2, ха, ыраастыахха, барытын сатаан си- сыл буолан баран билбиппит, ити суебу иитиитин, кини абын тубаныы-
1955 сылга 182,6, 1965 сылга 148,0, тэн тубаныахха. Kyxypy3aga эбэтэр оройуокгга сылгы 10 тыбыынчаттан ны ситэ сыаналаабат быбыыны бул-
1975 сылга 173,2, 1980 сылга 161,3, субуекулэ§э эрэ эрэнимиэххэ. Эбиэс- тахса илик эбит. “Уетэлээбэт урутг гуччулаахтык ууратыахха.
1990 сылга 193,3, 1992 сылга 209,1, тэри, экиннэри сайыннаран, ыа^айа" диэн итинниги этэллэрэ буо­ Ити дьабаллар тумуктэринэн
1998 сыл тохсунньу 1 кунугэр 125085 кууспугугэр куус, уохпутугар уох онос- луо. agbmax сылынан ыал ахсын остуол
сылгы. туохха. Акар эрэ эрдиинэн эрдим- Сылгы бибиэхэ Togo уескээбэ- aTaga уйуо§унан чэпчэки, сыаналаах
С.Васильев ыстатыйатыгар ый- мэккэ, икки еттунэн эрдэн астаах аал- тий? Tepyeg3 кэлбэтиттэн, керуутэ та- сылгы хабата халыныа.