Page 1 - Ийэ тыл туһунан санаалара
P. 1

ийэ тыл туһунан





                   санаалара





            "Культурнай сайдыы үөскүү илигинэ хайада омук сан-арар тылыгар
              төрүт тылыттан уратыта аҕыйах буолар. Европа норуоттарын
          тылдьыттарын ылан көрдөхпунэ, кинилэр төрүт тылларын саппааһа
         тылларын уопсай саплааһын 10 бырыһыаныттан ордуга суох”, — диир         нунан үөскуүллэр. Холобур, "бодоҥноо-
       Алексей Елисеевич. Ньууччаҕа даҕаны араас тэйитиллибит (отвлеченнай)      бут" диэн тылы быһааран көрүөҕүҥ.
          өйдөбүллэр, термин нэр "бутуннуутэ кэриэтэ Арҕаа Европа науч на й      Маннык киһи улахан истээх, кыра са-
          литературатыттан киирбиттэр", отгон "Арҕаа Европалар культурнай        рыннаах, илиитэ-атаҕа кылгас, барыта
        терминнэри былыргы Римтэн, Гоецияттан ылбыттар". Онон культурнай         суп-суон буолуохтаах, онтон атына "даа-
         терминнэр. өйдөбүллэр урут сайдыбыт кырдьаҕастартан сана сайдар         даҥнаабыт. баадаҥнаабыт" дэниэ этэ.
               эдэрдэргэ сыҕарыйан иһэллэр эбит, диэн түмүк оҥорор.              Түс-бас буолуохтаах. онтон атын "боч-
                                                                                 чоһуйбут, болтоһуйбут" дэниэ этэ. Быта-
                                                                                 аннык хаамар буолуохтаах, онтон атын
          Итинтэн сахаларга научнай уонна   дахтарына үксүгэр хардарыта дьүөрэ-   "бодоҥнотолообут, болтохоччуйбут' бу-
       тэйитиллибит өйдөбүллэри бэлиэтиир   дэһии (ассимиляция) сокуонун тутуһан-   олуо этэ. Иҥнэҥнээн хаамар буолуохта­
       тыллара суоҕунан буруйдуур сатаммат,   нар чэпчэкитик этиллэллэр уонна тылга   ах. атын буоллар "болтоҥнообут" дэниэ
       "билигин, харакаҕа хаайбыт эргэ тутул   наар киэҥ эбэтэр кыараҕас ahafjac   этэ.
       эстэн. сахалар хаалыыттан тахсан куль­  , дорҕооннор үөскүүр сокуоннара баара   Көрөргүт курдук, биир тылынан эл-
      турнай сайдыылара мантан инньэ түргэ-   саҥаны эмиэ чэпчэтэллэр", — диир   бэх өйдөбүлү үөскэтэр хартыына. Ман­
      тиэҕэ" — диэн эрэмньитин этэр.        Алексей Елисеевич. "Хараҥаҕа хаайбыт   нык көстүү сахаттан атыҥҥа өйдөнөрө
         Тыллар бэйэ-бэйэлэриттэн букатын   эргэ тутул хампарыйан, сахалар хаалы-   уустук. Оннооҕор сахалыы иитиллибэ-
      чыҥха атын тутуллаахтарын Алексей Ку-   ыттан тахсан культурнай сайдыылара   тэх саха балары өйдүө суоҕа Оттон улу-
      лаковскай ыйар. Холобур. ньуучча биир   мантан инньэ түргэтиэҕэ. Культурнай   ус оҕолоро итилэри көнүл саҥарыахта-
      төрүт тылыгар (кореҥҥа) илин сыһыа-   сайдыыны кытта тэҥҥэ тыл саиа        ра. Билигин сорох үөрэҕирбит дьоммут
      рыы эбиллибититтэн букатын саҥа      өйдөбүллэри биэрэр саппааһа саҥа      төрөөбүт тылларын үчүгэйдик ситэ бил-
      өйдебүллэр үөскүүллэр ("ход" диэҥҥэ   терминнэринэн байыаҕа, итини билим-   бэттэриггэн. кинини көйгөтүтэ саныыл-
      сход, доход, уход, приход, заход, выход,   мэт буолар сатаммат. Сахатытыы идея-   лар. Хаһан эрэ былыр "мужицкий язык"
      отход, находка о д а.), отгон саха тылы­  тынан олус үлүһүйбэккэ, наука, культура   диэннэр үрдүкү араҥалар ньууччалыы
      гар итинник ейдөбүллэри биэрэргэ бу­  өйдөбүллэрин, ол аата кырдьаҕас нору-   саҥарбат, суруйбат буолар этилэр. От­
      катын саҥа тыллар үөскүүллэр: мунньах,   оттар терминнэрин хайа сатанарынан   тон бу тылынан улуу литература,
      туһа, барыы. кэлии. киирии. тахсыы, ат-   сөпкө ылынар наада. Мин былыр ис-   саҥарар саҥа, сурук эгэлгэтэ үөскээн
      таныы. булуу. Итинтэн бу тыл үчүгэй, бу   пииһэктээбит 2400 неологизмнарым Са­  барҕара сайдан, билигин ньуучча тыла
      тыл куһа^ан диир букатын себе суох.   ха норуота ылынымтыатын, культураҕа   аан дойду биир саамам баай, бастыҥ
      Хайа да тыл бзйэтэ туспа оҥоһуулаах,   дьоҕурдааҕын          чуолкайдык   тылынан дьиҥнээхтик ааҕыллар”.
      баай формалаах. Саха тылыгар илин    көрдөрөллөр "Саха тылын грамматика-     "Биһиэхэ даманы сахалыы литерату­
      сыһыарыытааҕар кэлин сыһыарыы        та олус үчүгэй тутуллаах, "араас омуктар   ра үескээн эрэрэ үчүгэй. Коммунизм
      үгүстүк туттуллар. Холобур, "атыы-   грамматикаларын сокуонун кытта       улуу идеята биһиги оҕолорбутун ийэ ты­
      лаһыннарбатахтарыгтан" диэн ан ардас   13ННЭЭН үерэтэргэ гуһалаах. Эдэр саха,   лынан үөрэтэн сайыннарарбытыгар
      биир туохтуур аат төрүтгэн баһаам эл-   өскөтүн кини төреөбүт тылын билиигэ   кыа^ы биэрдэ — бу аҕыйах ахсааннаах
      бэх ейдобүллээх тыл үөскүүрүн ылыахха.   эрдэттэн бэлэмнээх буоллаҕына, ньууч -   кыра омуктарга тугунан да сыаналаммат
       Бу тылы ньууччалыы 6-7 тылынан этиэх­  на 1ЫЛЫН, ньуучча грамматикатын быдан
      хэ сел: оттого, что они не дали возмож­  түргэнник билиэҕэ"               улуу дьол. Инникигэ эрэллээх кэрэ кэс-
       ности купить. "Ба/др, сахалыы ити уһун   "Саха тыла баай, кининэн өйү-санаа-   килбитнн өйдеөн. төрөөбүт кыраайбы-
      тылы саҥарарга табыгаһа суох диэхтэрэ   ны дэлэгэйдик көҥүл этиэххэ сөп. Ордук   тыгар кульгураны барҕардарга хорсун-
      да. саха тылыгар бутэй уонна аһаҕас   биридимиэт, харамай, киһи быһыытын   нук турүнуоҕуи, төрөебүт тылбытын сай-
      дорьооннор бииргэ чохчолоһуулара     (форматын, көрүҥун, хамнаныытын      ыннарар! а дьүккүердээхтик ылсыаҕыҥ",
      үөскээбэт, киниэхэ аһаҕас уонна бүтэй   о.д.а.) ойуулаан кердөрүүгэ уһулуччу   — диэбитэ Алексей Елисеевич
      дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин сокуона ......................... ......r _______
                                          куүстээх". Итинник биир тылынан эл-
      бзар буслан уһун да тыл чэпчэкитик бэҕи этзн кэбиһэр дьүһүйуүнү мин "хар-                 Николай КОПЫРИН,
      Э1иллэр. Өскегүн иккилии бумй уонна тыына тыллар" диибин. Итинник гыллар               филологическай наука
      аһаҕас дор^ооннор хоһулаһар да буол- лингвистика ханнык эрэ биллибэт сокуо-                       кандидата.
   1