Page 7 - Н.В.Москвитин Хаан Дьаргыстай

Н.В.МОСКВИТИН УОННА КИНИ
«ХААН ДЬАРГЫСТАЙ» ОЛОН’ХОТО

Саха олшгхолоруттан биир саамай биллибиттэринэн «Хаан
Дьаргыстай» олон'хо буолар. Ол курдук, нуучча биллиилээх
народник-революционера, уЬулуччулаах фольклорист уонна эт­
нограф И.А. Худяков 1867-1875 сыллардаахха Дьаан-ыга коске
кэлэн олоро сылдьан хомуйбут матырыйааллара тумуллэн,
1890 с. Иркутскайга бэчээттэнэн тахсыбыт «Верхоянский сбор­
ник» («Дьааны хомуурунньуга») диэн боччумнаах улэтигэр
саха тылынан уус-уран айымньытын угус жанрдара: остуоруйа-
лар, олон’холор, ырыалар, таабырыннар, ес хоЬоонноро киир-
биттэрэ. Олонтсолор истэригэр «Хаан Дьаргыстай» диэн ула-
хан кээмэйдээх олон'хо киирбитэ. Бу олон'хо ус чаастан турар:
1) «Ypyir Уолан», 2) «Куустээх кийи Кенче Беде», 3) «Хаан
Дьаргыстай».
И.А. Худяков уорэнээччитэ Н.С.Горохов бу олон’хо «Ypyir
Уолан» диэн бастакы чааЬын ессе 1884 с. бэчээттэппитэ. «Хаан
Дьаргыстай» олон'хо кэлин 1913 с. Санкт-Петербурга эмиэ бэ-
чээттэммитэ. Оттон саха тылын уонна фольклорун чинчийэ-
эччи Э.КПекарскай 1920-с сыллардаахха «Хаан Дьаргыстай»
олон’хо сан а тылбааЬын бэлэмнээбитэ кыайан бэчээттэммэккэ
хаалбыта.
Хаан Дьаргыстай бухатыыр уобарайа олшгхолорго чааста-
тык костер. Ол курдук, П.А.Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун
Боотур» олонхотугар Хаан Дьаргыстай туйунан маннык этил-
лэр:
«Уорда Монгол тойон ацалаах,
Кус Ханыл хотун ийэлээх,
Кыырыктаах у!гуу кымньыылаах,
КыЬыл буулуур аттаах,
Кырыытынан тыкаарай,
Кылааннаах Кыыс Ньургун диэн
Ааттаах дьах гар балыстаах,
Айыы-хаан аатгаада -
Хаан Дьаргыстай диэн
Ханыл майгылаах,
Харса суох санаалаах
Улуу бухатыыр баар дииллэр».

5