Page 24 - Дойдум Уус-алдан Хорото

Нэһилиэк үөскээһинэ
Аҕа уустара

Бороҕон Волоһа 1721 сыллаахха улуус быһыытынан дьыалаҕа киирбит. Х1Х-с үйэ санатыгар
улууска биир кулуба, 2 быыбарнай кулуба, биир улуус суруксута иккилии сылга болдьохтоон
быыбарданар эбиттэр. Онон Томтор бырааба дьиэтэ тутуллубут. Нэһилиэктэргэ родовой управалар
тэриллибиттэр. Оччолорго 12 нэһилиэк, 44 аҕа уустара бааллара. Улууһу кулуба, нэһилиэги ста-
роста (кинээс), аҕа ууһун старшиналар (чаччыыналар) салайаллар эбит. 1897 с. биэрэпискэ 13
нэһилиэк, 49 аҕа ууһа баара. Хоро нэһилиэгэр 1897 сыллаах биэрэпис быһыытынан, үс аҕауустааҕа:
Бырдьа аҕатын ууһа, Хоро аҕатын ууһа, Торбос аҕатын ууһа. Ол кэмнэ нэһилиэк 161 хаһаайыс-
тыбалаах эбит. Ити хаһаайыстыбаларга 420 эр киһи, 455 дьахтар, үс нуучча эр киһи, 2 нуучча
дьахтара бааллара бэлиэтэммит. Ол иһигэр Бырдьа аҕатын ууһугар: 119 эр киһи, 117 дьахтар.
Хоро аҕатын ууһугар: 194 эр киһи, 207 дьахтар. Торбос аҕатын ууһугар: 103 эр киһи, 119 дьахтар
бааллар эбит. Барыта нэһилиэк үрдүнэн 881 киһи суруллубут.
Хоро удьуора буолар Алампаттан тахсыбыт Бырдьа аҕатын ууһугар олохтоох халын аймах
Бурцевтар үөскээн тэнийбиттэр. Алампа удьуора 1930-с сылларга диэри өбүгэлэрин олорбут
сирдэригэр ханна да хамсаабакка олорбуттар. Эгий оҕонньортон аахтахха, кинилэр билигин 11-12
киһи үйэтигэр сылдьаллар.
Алампа сэттэ уолаттарын саастарынан наардаатахха маннык:
1. Хааһы Баһылай-Кыстыга Ньамырҕатта кутуруга, сайылыга Үҥкүр көлүйэ соҕуруу өттө
(Халдьаайы). Уолаттара: Тайыла, Улахан Миитэрэпээн, Аччыгый Миитэрэпээн (М.В. Бурцев)
улууһугар хас да уочаракка кулубалаабыт, 1915 с. 83 сааһыгар өлбүт.
2. Хапсыкы Киргиэлэй - Кыстыга Быйды алаас, сайылыга Тоһоҕо күөл соҕуруу өттө. Уолаттара:
Көстөкүүн, Салбаныкы, Охонооһой, Микииппэр.
3. Быыкаанныыр Уйбаан - Уола Номуун.
4. Боропуокай - уол оҕото суох.
5. Ыстапаан - олорбут сирэ Илин Үрэххэ Тойон тамаҕын арҕаа өттө. Уолаттара: Бүрүүкэ
Охонооһой, Миитэрэй, Өтөх Охонооһой.
6. Хонор Уйбаан-уолаттара: Акыым, Алампа.
7. Суруксут Сүөдэр-олорбут сирэ Тоһоҕо күөл хоту өттө. Оҕото суох.
Халдьаайы аҕатын ууһугар Бурцевтары таһынан атын аҕа уустарын дьонноро бэрт өрдөөҥ-
нүгтэн олохсуйбуттара. Орулуоп Үрэҕэ дэнэр Дьэҥкиидэ үрэҕин салгыытыгар тоҕус оҕолоох До-
лоон эмээхсин бэрт былыргы сүрэхтэнии иннинээҕи кэмҥэ олорбутэбит. Кини удьуордара Орловтар
диэн үксүлэрэ бэрт бөдөҥ-садаҥ, күүстээх- уохтаах халын соҕус аймах дьон. Ланхаайы ийэтин
ууһа Гуляевтар уонна итилэргэ хайаларыгар да киирсибэт туспа төрүттээх Конниковтар, Дьяч-
ковскайдар, Шариннар, Колосовтар олорбуттара. Кинилэри кытта сыстыһа Моххо Үрэҕин сүнньү-
нэн үтүс өттө Ховровтар диэн туспа ийэ ууһа баара. Дьэҥкиидэ үрэҕин салаата Чыраанай Үрэҕэ
дэнэр. Ол эргин сирдэргэ Макеевтар, Поповтар, Бурцевтар. Илин Холлоҕостоох үрэҕэр Күччээдэ,
Анаҕаһыннаах, Атырдьах Сэргэ уонна да атын сирдэринэн тарҕанан Находкиннар, Неустроевтар,
Охлопковтар туспа ийэ уустара буолан олорбуттара. Дьэнкиидэ үрэҕин бэтэрээ сүнньүгэр
Бхрцевтары кытта булкуһа Кривошапкиннар, Андросовтар, Конниковтар, Копыриннар олорбуттара.
Хоту диэки, Лөгөй ыпсыытыгар Чэкчээкээн ийэтин ууһа баара. Дьонноро Атласовтар, Петуховтар,
Дегтяревтар, Заболоцкайдар. Мүрү Илин Баһыгар Аччыгый ууһа - Еремеевтар, Турантаевтар,
Тарыҥнаах Атах соҕуруу өттүгэр Мындааба хонуутугар Сыҥаах нэһилиэгиттэн төрүттээх Наход-
хиннар олорбуттара. 1930 с. диэри Халдьаайы Бырдьа аҕатын ууһун дьоно-сэргэтэ маннык тарҕанан
: л србуггар. Кэлин холбоһуктааһын саҕана Холлоҕостоох, Моххо, Чэкчээкээн ыалларын үксүлэрэ,
: д грбут сирдэрин хабаанынан атын нэһилиэктэргэ баран колхозтарга кииртэлээбиттэрэ.
К\у ла Бырдьа урут этиллибитин курдук, кэнники үөскээбит Аҕа ууһа ылан олорор сирэ Мүрү
Чарана. Нэлим үрэҕин сүнньэ, илин Ньүөҥҥү күөлүгэр тиийэ, соҕуруу өттүнэн Бэрт-Ууһун кытта