Page 71 - Они защищали Сталинград

Сенькиннээх оборонаҕа 1942 сыл сэтинньи 19 Зенитнэй-артиллерийскай 27-с туспа дивизион
күнүгэр диэри сыппытара. Сэтинньи 18 күнүгэр сэтинньи 19 күнүттэн куруутун уоттаах кыргыһыы-
киэһэ девизион инники позицияҕа киирбитэ. Сэ- ларга сылдьыбыта. Командование дивизиону
тинньи 19 күнүгэр сарсыарда эрдэ эмискэ “Катю- саҥаттан-саҥа позицияҕа быраҕара,. Калач куора-
шалар” холлоҕос уоттара субуруспуттара, тэргэннэр ты, Вертячий, Советская, Мариновка дэриэбинэлэ-
тэлитэ тэппиттэрэ. Киһи куйахата күүрэр тыаһа- ри босхолоспуттара. Пушкалары массыыналара
ууһа өрө оргуйа түспүтэ. Балтараа чаастаах артилле- соһоро уонна дивизион дьоҕус буолан бүгүн манна,
рийскай бэлэмнэнии кэнниттэн аны самолеттар, сарсын онно тиийэллэрэ.
танкалар атаакалара саҕаламмыта. Ону кытта сэргэ Петр Егорович Сенькин кыргыһыы кутаа уотун
пехота “Ураа!” хаһыынан ойон турбута. Сарсыар- ортотунан дьону кытта тэбис-тэҥҥэ олук уурсан,
дааҥы тумаҥҥа буорах буруота холбоһон, бомба бу- оскуолкаҕа оҕустарбакка, буулдьаҕа булларбакка,
ору өрүкүтэн туох да көстүбэт ыыс-быдаана буолбу- былаҕайга былдьаппакка киирсэн испитэ. Фрон-
та. Ити хата өрүһү туорааһыҥҥа көмөлөспүтэ. нааҕы мүччүргэннээх сырыыларыттан икки түбэл-
1942 сыл сэтинньи 19 күнэ сэрии историятыгар тэни аҕыннахха маннык.
киирбитэ — артиллерия күнүнэн ааттаммыта. Би- Биир туманнаах күн, сарсыарда, Сенькин биир
лигин ракетнай сэриилэр күннэрэ дэнэр. дойдулааҕа Петр Иннокентьевич Товаров, өссө 7
Паромнар, уйуктаах улахан оҥочолор, быстах киһи массыынанан разведкаҕа барбыттара. Бөлөҕү
оҥоһуллубут бэрэбинэ болуоттар баар буола охсу- дивизион командирын политчааска солбуйааччы
буттара. Өстөөх ытыалааһынын, самолеттар бомба- капитан Малюстин салайбыта. Разведка Илларио-
лааһыннарын ортотугар бастакы танкалар, само- новка дэриэбинэҕэ тиийэн сыалы билэн координа-
ходнай орудиелар, пехота өрүһү туораабыттара. Бу ты этэн биэриэхтээҕэ. Туох да көстүбэт, сарсыар-
кимэн киирии өстөөҕү төгүрүктээн ылыыга суотта- дааҥы хойуу туман сатыылаан турара. Тымныы. Ту-
ныллыбыт этэ. Ити курдук Сталинград хотугулуу- ла им-ньим. Сэрии суоҕун курдук. Картаҕа
арҕаа өттүнэн К.К. Рокоссовскай командующайда- өстөөхтөр ханан обороналанан сыталлара биллэрэ.
ах Донской фронт сэриилэрэ киирбиттэрэ. Суола суох, аһаҕас Дон истиэбин устун массыына
Өрүс уҥуоргу биэрэгэр өстөөх элбэх өлүгэ, тех- фаратын умулларан баран айаннаабыттара. Была-
никата кумаламмыта көстөрө. Блиндажтар, доттар аннаммыт сиринэн чопчу барар күчүмэҕэй этэ.
күөрэ-лаҥкы буолбут этилэр. Ити сарсыарда Клет- Массыына тохтообута. “Арааһа халыйдыбыт
скэй дэриэбинэни босхолообуттара. Өстөөх пани- быһыылаах”, — диир кабинаттан командир куо-
каҕа оҕустарбыта. Тыынын тэскилэтэн куотар лаһа. Фонаригы уматан планшетыттан картаны
аатыгар барбыта. Дьэ манна саха саллаата Петр Его- ылан көрөр: “Чэ, уҥа диэкинэн барыахха”, — мас-
рович Сенькин бастакы сүрэхтэниини ылбыта, буо- сыына гаһын эбэн дьүккүк гынаат айанын салҕаа-
рах сыттаах салгынынан тыыммыта. быта. Сотору соҕус буолан баран, эмискэ өстөөхтөр
...Артиллеристар өлбүт буойуттар үрдүлэригэр чугастан күүстээх уоту аһан соһуталлар.
сөҥүөрэн турбуттара. Аҕыйах чаас анараа өттүгэр “Биһиги өстөөх окуопатыгар кэтиллибит эти-
этэ. Ивановскай уобалас уола Ваня Курилов Петры бит”,— диэн кэпсиир Петр Егорович. — Шофер
кытта сэргэстэһэ атаакаҕа киирэн испитэ. Оттон тута өлбүтэ. Капитан Малюстин кабинаттан ойон
билигин снаряд табан, төбөтүн аҥара суох, хаан-би- тахсан иһэн иһин түгэҕэр таптарбыта. “Салалтаны
лик бөҕө. “Биһиги эмиэ маннык буолуох бэйэккэ- отделение командирыгар Иван Шевцовка биэрэ-
бит буоллаҕа, сэрии диэн ынырык да буолар эбик- бин” диэн эрэ хаалбытын истибиппит. Биир табаа-
кин, киһи туй-май барар, этэ тардар. Кэлин үөрэ- рыспыт кузовтан ыстанан түһэн иһэн атаҕын тосту
нэн иһэр инибин”, — дии саныы турбута Сенькин. ыттарбыта. Биһиги алтыа буолан кузовтан ыстана-
Доҕорун аһыйан хараҕыттан таммах уулар хаар бы- ат, туһулуу-туһулуу уоту аспыппыт. Иһийэн турбут
лаастаах тымныы буорга таммалаабыттара. Артил- чуумпу соҕотохто өрө дьиһигийэ түспүтэ. Хайдах
леристар бастакы атаакаҕа өлбүт доҕотторун Дон тыыннаах ордубуппун өйдөөбөппүн, биллэн турар,
өрүс уҥа үрдүк биэрэгэр көмпүттэрэ. Карабиннары- хойуу туман быыһаатаҕа. Кэнники санаан
нан, автоматтарынан, ручной пулеметтарынан ыты- көрдөхпүнэ, хараҥаҕа барыгылдьыйан иһэр массы-
алаан чиэс биэрбиттэрэ. ынаны иннин туһулаан ытан, кабинаҕа олорооччу-
Историяттан биллэрин курдук, 1942 сыл сэтин- лары таптахтара. Биһиги кузовка өттүгэстии сытан
ньи 23 күнүгэр Соҕуруулуу-арҕааҥы уонна Сталин- иһэр этибит. Иҥсэлээх буулдьалар ытаан-ыйылаан
градскай фроннар сэриилэрэ Калач куорат оройуо-
ааспыттарыттан эппит саласпыта. Өстөөх уоту аһар
нугар тиксиспиттэрэ. 300 тыһыынча саллааттаах
туочукатыттан сирдэтэн, ытыалаһыы быыһыгар
уонна офицердаах 22 немецкэй дивизия
Алексей Николаевич Микляев сүгэ сылдьар поле-
төгүрүктээһиҥҥэ түбэспитэ. Төгүрүктэммит не-
вой телефонунан координаты биллэрбитэ. Ону кыт-
мецкэй армия советскай командование бэринэргэ
та тута артиллерия ытыалаан лигийэн, өстөөх пози-
этиитин ылымматаҕа. 1943 сыл тохсунньу 25 циятын күл-көмөр оҥорбута. Танкалары кытта сэр-
күнүгэр Донской фронт Сталинград туһаайыыты- гэстэһэн пехота атаакаҕа турбута. Илларионовка дэ-
нан, арҕаа диэкиттэн атаакалаан киирбитэ. Онон риэбинэтэ ылыллыбыта, командование сорудаҕа
төгүрүктэммит бөлөҕү икки аҥы — хотугуга уонна толоруллубута”.
соҕурууҥҥуга — араарбыта. Олунньу 2 күнүгэр Иккис түгэн. 1943 сыл тохсунньуга этэ. Дивизи-
Ф. Паулюс дьэ бэринэргэ күһэллибитэ. он атаакаҕа киирэргэ бэлэмнэнэн окуопаҕа сыппы-
5* - 67-