Page 89 - С.С.Аржаков, Н.Н.Петров. Военное лихолетье

буой устааптары үөрэтии. Онтон 1945 с. от ыйын саҥатыгар санитарнай курска
үөрэнэн, ротабар санинструктор буолбутум. Ый бүтүүтэ Монголия кыраныысса-
тыгар тиийэн оборонаҕа сыттыбыт. Атырдьах ыйын 8 күнүгэр киэһэ Сталин бири-
кээһин аахпыттара. Ол кэннэ түүн кыраныыссаны туораабыппыт. Ону дьоппуон-
нар билэннэр куотан хаалбыт этилэр. Мин тыыл дозоругар түбэһэн, кэлин барсы-
бытым. Онно көрдөххө — киэҥ истиэп тухары киһи элбэҕэ, техника арааһа сүрдэ-
эх этэ. Тас Монголияҕа 40—45 кыраадыс куйаас, туох да мас-от суох, 2—3 суукка
хааппыла да ууну испэккэ, аһы аһаабакка, өлө сыһан туораабыппыт. Дэҥҥэ уулаах
холуодьаска түбэстэххинэ, дьоппуоннар дьаат куппут буолаллара. Ол иһин биһиэн-
нэрэ кытаанахтык харабыллыыллара. Сотору биһиги 57-с дивизиябытын Советс-
кай Союз икки төгүллээх геройа генерал-лейтенант Кравченко хамандыырдаах 6-
с гвардейскай танковай армия десанын сутуруга оҥорбуттара.
6—7 киһини олордубут танкаларынан икки суукка айаннаан Улахан Хинган хайаҕа
тиийэн эмиэ сатыы барбыппыт. Ити хайаны чиэрэстээн Маньчжурияҕа тиийбип-
пит. Хас да сүүрүктээх хайа үрэхтэрин туораан, үрдүк хайалары уҥуордаан, хаста да
өстөөхтөрү ситэн, кыра дэриэбинэлэргэ көрсөн ытыалаһа сылдьыбыппыт. Тас Мон-
голия кумах куйаарын уонна Улахан Хинганы ситиһиилээхтик туораабыппыт иһин
Сталин бирикээһинэн дивизиябыт Хинганскай дивизия диэн ааты ылбыта.
Чанчунь, Харбин, Мукден куораттарга тиийбиппит. Бу куораттары биһиэннэрэ
улахан кыргыһыыта суох ылаттаабыттара. Биһиги бүтэһигин балаҕан ыйын 1 күнүгэр
Мукдеҥҥа тиийбиппит уонна тута билиэн бэриммит дьоппуоннары билиэннэй-
дэр лааҕырдарыгар муспуппут. Ол кэннэ байыаннай ыскылааттары харабыллаа-
быппыт. Куоракка ый буолбуппут кэннэ, аны билиэннэйдэри Советскай Союзка
конвойдаппыттара. Ол курдук, биһиги 38 киһи, 2700 билиэннэйи, ол иһигэр 200
офицеры туппуппут. Товарнай вагоҥҥа 70 киһини угаллара, ол аата биир саллаак-
ка 210 киһи түбэһэрэ. Түүннэри-күнүстэри үс звенонан харабыллыырбыт. Мань-
чжурияны унуордаан, Сахалянь куоратынан Амуру күһүн понтоннай муостанан
туораан Благовегценскайга сэтинньи 3 күнүгэр кэлбиппит. Онтон “дьоммутун”
Карагандаҕа илдьэн туттарбыппыт, онно ый курдук буолбуппут. Аара биир да ки-
һини куоттарбакка барыларын аҕаламмыт, командование махталын ылбыппыт.
Миигин кытта сулууспалаабыт, сэрииттэн тыыннаах эргиллэн кэлэн баран, бу
Кыайыы 60 сылын үөрүүлээх үбүлүөйүгэр тиийбэтэх табаарыстарбын чугас уруу-
аймах курдук саныыбын. Ол курдук, Бороҕонтон Василий Павлович Находкин,
Тандаттан И.К. Готовцев, Өспөхтөн Н.Н. Неустроев, Бээрийэттэн М.С. Охлопков,
Уһун Күөлтэн Н.Н. Оллонов, Тумултан Касьян Халдеев бу өрөгөйгө тиийбэтэхтэ-
рэ наһаа хомолтолоох. Кинилэр сэрииттэн кэлэн оҕо-уруу төрөтөн, дьиэ-уот тут-
тунан, үлэ бөҕөнү үлэлээн ытык иэстэрин толорон, чиэһинэйдик олорон аасты-
лар. Кинилэр ааттарын ыччаттара ааттата туруохтара! Оттон билигин тыыннаах
хаалбыттар айылҕа кытаанах ыйааҕынан кырдьан күн-түүн аҕыйаан иһэллэр. Ве-
тераннар үгүстэрэ биир санныларыгар сэриини, атыныгар үлэни сүгэн кэллилэр.
Кинилэргэ, үбүлүөй, бырааһынньык үөрүүтүнэн муҥурдаммакка, күннээҕи олох-
торугар көмөлөһөллөрүгэр, кинилэри өйүүллэригэр баҕарабын. Бу ыарахан, уустук
кэми ааһан, олох-дьаһах тупсарыгар, үөрэх-сайдыы улаатарыгар үлэ эрэ тириэр-
диэ. Онон ыччаттар үлэни өрө тутуо этигит. Былыта суох ыраас халлаан, сэриитэ
суох эйэлээх олох сайда-үүнэ, чэчирии турдун! Бар дьонум, бука бары дьоллоох
буолуҥ, үйэҕит уһаатын!

Гаврил МАКСИМОВ,
Уус-Алдан ул, Тулуна.