Page 195 - Майаҕатта Бэрт Хара

кимтэн кииннээхпитии,

ХАНТАН ХААННААХПЫТЫЙ?

(Түмүк оннугар)

А а сп ы т а р а л л а а н н а а х , б а т т а л л а а х ү й э л э р гэ Саха н о р уо т ун б ы л ы р гы о л о ҕ о -
д ьа һ а ҕ а , х а р а ҥ а , х а а л ы ы л а а х , т ү ҥ к эт эх эт э д и эн у о п с а й ө й д ө б ү л со ҥ н о н о н кэллэ.
Н о р у о т и ст о р и ч еск а й ө й ө -с а н а а т а м у н у т а а н Х Ү Б Х Ү П ү й эл эр и н эн м у к у р д а н а р а .
Ө б ү гэл эр б и т ит и кэм и н н и н ээҕи о л о х т о р о -д ъ а һ а х т а р а н а ук а х а сы һ а н , д и р и ҥ н и к
ү ө р э т и э х т э э ҕ э р буол уох, т ы ы п п а т , т а а р ы й а н д а к ө р б ө т , б о б уул а а х , ү г ү с т э р г э бил-
л и б э т у с т у о р у й а « ү р ү к б э э т и н э т э » эт э. Б и л и ги н д а ҕ а н ы , о р д у к ы ч ч а т дъон, к и м т эн
ки и н н ээхт эри н , х а н т а н х а а н н а а х т а р ы н б и л э-к ө р ө с а т а а б а к к а к ү н н ээҕ и ол оҕ ун ан
д у о һ у й а л л а р а б а а р суол. О л иһин о ҕ о л о р б у т , си эн н эр б и т б а р а х са т т а р т ө р ө ө б ү т
т ө р ү т д о й д у л а р ы н т ү гэ х ү й эт ээҕ и у с т у о р у й а т ы н би л и ст и н н эр, ү ө р эт т и н н эр , бил-
л и н н эр д и эн ө й ү -с а н а а н ы о р о т ут а н б у к и н и гэ сурулун н а.

Былыргы былдьаһыктаах кэмнэр- \ кэмнэригэр үөдүйбүттэр эбит диэн сы-
гэ аҕа ууһун баһылыктара, ханна эмэ лыктыахха сөп. Ааҕааччым ону туох дии
ыраах айаҥҥа, ыҥырыылаах ыһыахха, саныыргын билбэтим эрээри уруулуу-ай-
сугулааҥҥа эбэтэр улахан урууга бар- махтыы омуктарбытыгар да, боотур-
дахтарына улуустарын саамай күүстээх, дар бастаан ийэ, аҕа ууһун аатын албан
бөҕө-таҕа, бухатыыр киһитин хайаан аатырдар, суон сурахтыыр эбит буоллах-
даҕаны илдьэ сылдьалларын туһунан тарына, кэлин сыыйа-баайа уларыйан
түгэх үйэтээҕи үһүйээннэр кэпсииллэр. улуу хааннар, сэрииһиттэр ааттарыттан
Ол үһүйээннэргэ, уос номохторугар ах- күрэхтэһэр буолбуттара көстөр. Бу күрэх-
тыллар дуулаҕа бухатыырдар бары да тэһиилэргэ бастаабыт дьон өссө Чыҥыс
быыппастар быччыҥнаах, ситэри сили- Хаан инниттэн улахан кыахтаах, элбэх
илээх, эрчимнээх иҥиирдээх, сылайбат киһилээх бөдөҥ ийэ, аҕа ууһун бас-көс
сындааһыннаах, уҕараабат уохтаах олоҥхо дьонугар сулууспаҕа киирэллэрэ.
бухатыырын курдук, ураты дьон быһыы- Саха саарыннара, биллэр баайдара
тынан кэпсэнэллэр. Норуот кинилэр тус- эмиэ ыһыахтарга, сугулааннарга, аакка-
тарынан киэргэтэн, өрө күүрдэн, күүр- суолга киирбит улахан урууларга бэйэ-
кэтэн кэпсиир кэпсээннэригэр бэйэтин лэрин боотурдарын илдьэ кэлэн күөн
туох баар ыраас ыра санаатын, олоххо көрсүһүннэрэллэрин, илии-атах оон-
кэрэ баҕатын, өркөн өйүн чыпчаалын ньотоллорун, далла мэндэһиннэрэллэ-
бухатыыр дьон уобарастарыгар бииргэ рин, ат сүүрдэллэрин туһунан үһүйээн-
түмэн көрдөрөргө дьулуһара. Саха аат- нэргэ, номохторго элбэхтик кэпсэнэр.
таах үтүмэн үгүс үйэлэри уҥуордаан, Санаабын соҥнообоппун эрээри, тус
күн бүгүнүгэр диэри киэн туттан, уос- санаабар Тун пайрам, Эл ойын, Сабан­
I
тан уоска биэрэн сөбүлээн кэпсиир, туй, Наадам, Ыһыах да бэрт былыр, сир
тыыннааҕын тухары иннин кимиэхэ да үрдүгэр көс олох култуурата баһылыы-
биэрбэтэх күүстээх-уохтаах, добун бу- рын-көһүлүүрүн саҕана үөдүйбүт биир,
хатыыра былыргы Бороҕон сиригэр уопсай төрүттээх бырааһынньыктар эбит.
үөскээн-төрөөн, олох олоро сылдьыбыт Ол туһунан кытай Хоу хань-шу (440 с.)
Майаҕатта Бэрт Хара буолара мөккүөргэ суругар ааҕыахха сөп. Онно «Хуннар
турбат. (күннэр) сылга үстэ үрдүк айыыларга бэ-
Ис дьиҥэр киирдэххэ, ити курдук лэх-туһах сиэртибэ биэрэр үгэстээхтэр.
кэрэ кэпсээннэр сахаҕа эрэ буолбатах Бу түмсүүлэргэ баһылыктар мустан ил
улуу истиэп бары олохтоохторугар түҥ олоҕун-дьаһаҕын дьүүллэһэллэр, сылгы,
былыргыттан, өссө өбүгэлэрбит эйэ тэбиэн сүүрдэн көччүйэллэр»,— диэн
дэмнээхтик бииргэ олоро сылдьыбыт этиллэр эбит.