Page 43 - 2-с Легей нэьилиэгэ

УУС АЛДАН УЛУУЬА

уларсан аадар кинигэлэриттэн биирдэстэринэн, нуучча революционер-демократа
A. И.Герцен кыраныысса тайыгар олохтообут «Хотугу Сулус» диэн литературнай
уонна общественнай-политическай сборнига буолар.
Тереппуттэрэ Илья Бурнашеву 1881 с. Иркутскайдаады эр дьон гимназиялары-
гар уерэххэ ыыппыттара. Ол сайын, естественнэй наукада кандидат званиялаах Пе-
тербургдаады университеты сана бутэрэн кэлбит 23 саастаах саха уола К. Г. Неус-
троевы-Урсигы керсубутэ. Константин Гаврильевич Иркутскайдаады дьахтар
гимназиятыгар айылда уруогун учууталынан уонна эр дьон гимназиятыгар воспи-
тателинэн ананан кэлбит этэ. Саха уолаттара бу кэмтэн ыла быстыспат сибээйи
олохтообуттара, дьиннээхтик табаарыстаспыттара. К.Г.Неустроев 1881 с. бутуутун
садана 10-тан тахса уерэнээччиттэн састааптаах кистэлэн', бэйэ билиитин урдэтэр
политическай куруйуогу тэрийбитэ. Урут Сибииргэ тэриллэ илик революционнай
куруйуокка Буданцев, Болотов, Горна, Токарев, кэнники Саха сиригэр олорбут
Е.Н.Кузнецова, бурят уола А.К.Куриганов, Советскай былаас сылларыгар нуучча
агрохимиятын теруттээбит, Социалистическай Улэ Геройа, Сталинскай бириэ-
мийэ лауреата, академик Д.Н.Прянишников уо.д.а бааллара. Саха сириттэн 19 саас­
таах Илья Бурнашев уонна 16 саастаах Дьокуускай куорат олохтоодо нуучча уола
Ф.Губкинныын иккиэ этилэр. Бу куруйуок сурун сыалынан политсыылынайдары
Сибииртэн курэтиини тэрийии уонна эдэр ыччат ортотугар политическай билиини
тардатыы этэ.
Куруйуок чилиэннэрэ уонна архыып докумуоннара кердереллерунэн, бу куру-
Ьуок кеметунэн Иркутскай турмэтиттэн Ковальская, Богомалец уо.д.а сыылынай-
дар куоппуттара. К.Г.Неустроев бэйэтин уерэнээччилэригэр оччотооду олох бары
бастаан ийэр общественнай демократия охсуйууларын кытта билийиннэрбитэ. Де-
мократическай литературалары: «Отечественные записки» диэн сурунаалы, «Хо­
тугу сулус» 60-70-с сылларынаады дьыалалара диэн сборниктары, «Копул тыл»,
«Сана бириэмэ» уо.д.а. ха11ыаттары, нуучча улуу суруйааччыларын Н.А.Некрасов,
B. Г.Короленко, М.Е.Салтыков-Щедрин, А.И.Герцен, Н.В.Гоголь уо.д.а. суруйуула-
рын аадыталаабыттара.
Силиэстийэ докумуоннарыттан кестерунэн, И.Бурнашев Саха сиригэр сыылкада
олорон, болдьодо туолан теннен ийэр Красноярскай куорат рабочайын Максимилиан
Яковлевы 1882 с. атырдьах ыйыгар керсубут. Онно кини Саха сиригэр олорор кэмигэр
сахалар олохторун, культураларын туйунан матырыйаал хомуйбутун И.П.Бурнашевка
туттарбыт уонна «Саха уобалайын кыра норуоттарын балайыанньатын туйунан
бэлиэтээйиннэр» диэн темада К.Г.Неустроевтыын историческай справканы бэлэм-
нээбиттэр. 1882 с. алтынньы 18 кунугэр ыраахтаады чиновниктарыгар атыылам-
мыт дьон тыллабырдарынан К.Г.Неустроев хаайыллыбыта. Ити кэнниттэн 1882 с.
бутуутугэр уонна 1883 с. садаланыытыгар К.Г.Неустроев ыыппыт революционнай
улэтигэр уорбалаайынна тубэспит дьону хаайыталаабыттара. 1883 с. муус устар
22 кунугэр Иркутскайтан Ф.Губкин быраатыгар Василий Губкин аатыгар илии
баттаайыннаах сурук Дьокуускайдаады полицейскай управлениеда туттарыллыбыта.
Сурукка И.П.Бурнашев буолаары турар полиция дьэгдьииригэр толору бэлэмнээх
диэн этиллибит этэ. Итинтэн уорбалааннар, И.П.Бурнашевка муус устар 29 кунун
сарсыарда сойуччу дьэгдьиир оггорбуттара. Киниттэн революционнай народниктар
Женевада тайаарар «Кенул тыл«» диэн хайыат нуемэрдэрин, «Саха уобалайын кыра
норуоттарын балайыанньатын туйунан бэлиэтээйиннэри» уонна А.И.Герцен салал-
татынан тахсар «Хотугу сулус» икки сборнигын булбуттара. Итиэннэ, кинини тутан,
Иркутскайдаады турмэ хаайыытыгар бырахпыттара.
1883 с. бэс ыйыгар Иркутскай губерниятын суутун уураадынан И.П.Бурнашев
Саха сиригэр административнай бэрээдэк быйыытынан кеске ууруллубута. Дьокуус­
кай губернатора Черняев куоракка ер тохтоппокко, Бурнашеву Бородой улууйун
керуутугэр анаан ыыппыта. Улуус быраабата кинини бэйэтин нэйилиэгэр Угэлээххэ
олохтообута, итиэннэ, нэйилиэк кинээйэ бу кийи дьаданы сахалар ортолоругар
«куйадан сабыдыалы» тардатарын бопсуохтаадын туйунан ыйбыта.

Былыргыны сэгэтэн кердеххе 41