Page 45 - 2-с Легей нэьилиэгэ

УУС АЛДАН УЛУУЬА

Е.С.Аржакова экстерн быЬыытынан экзамен туттаран учуутал быраабын ылан,
1913 с. Боотурускай улууЬун Бахсы оскуолатыгар улэтин садалаабыта.
1914 с. бутун нэЬилиэк мунньадын ыытан, улэлии турар оскуола ыал дьиэтигэр
хотону кытта бииргэ турарын, пансионнар олорор дьиэлэрэ суодун утумнаахтык ту­
руорсан, оскуола тутуутугар нэЬилиэнньэ 270 солкуобайдаах убу хомуйарын ситис-
пит. Оскуолада кыыс одону уерэтии боппуруоЬун эмиэ куускэ туруорбут. Ол курдук,
1914 с. уобаластаады оскуола инспекторыгар туруорсан, уолаттар уерэнэллэригэр
140 солк., кыргыттарга — 60 солк. кердеггерен, 5 кыыс одону уерэппит.
Ити сыл атырдьах ыйын 4 кунугэр Саха уобалаЬын министерскэй оскуолаларын
съеЬигэр «Сахаларга дьахтары уерэхтээЬин наадатын туЬунан» диэн улахан дакы-
лааты нууччалыы онорбута «Ленские волны» сурунаал 6-с №-гэр 1915 с. толору
бэчээттэммитэ. Онно сахаларга кыргыттары уорэттэрэр ей-санаа суодун, кинилэри
«дьиэ хаЬаайкалара», «омук аналлара» диэн этэллэрин Евдокия Софроновна Саха
сиригэр аан ман'найгынан утарбыта. Олох дьэбэрэтиттэн тахсан, дьахтар одону
иитиигэ сурун куус буолуохтаадын дакаастаабыта:
«Дьиэ-уот тутула барыта дьахтартан тутулуктаах. Билигин ыаллар олус дьадан ытык,
киргэ-хоххо, ньудьу-балайдык олороллор. Дьиэ хотону кытта бииргэ турар, баан-
ньык суох. Бу тумугэр, сетол, трахома, араас ымынах, сыстыганнаах ыарыы барыта
дьону-сэргэни туурэ тутар. Саха губернатора И.И.Крафт туруорса сатыыр да, тыа
сиригэр хамсааЬын суох. Ол биричиинэтэ биир: дьахталларга — уерэх-сайдыы суох,
харанада буруллэн олороллор.
Аны тыа сиригэр cyehy иитиитин ылан керуедун'. Манна сурун кууЬунэн эмиэ
дьахтар буолар. Cyehy керуутэ, ынах ыаЬына, ууту астааЬын, арыылааЬын, хаЬааска
улэлээЬин барыта дьахтар анала. Олорор дьиэ-уот мелтех, дьукаахтаЬан олоруу
угус. Дьахтар одотун 5—6 эрэ кун эмиийинэн аЬатар, онтон арааран ууккэ, эмин-
ньэххэ ыытар. Кир-хах, муостата суох дьиэ, табах ыыспата одону тумнарар. Мэ-
нээх силлииллэр-хаахтыыллар, онно одо сылдьар, унэр. Бу туЬунан содотох урдук
уерэхтээх быраас Сокольников эппитинэн: «100 одоттон 82-тэ елер, отгон хаалбыт
18 одо ыарахан усулуобуйада тыыннаах буолар туЬугар эрэ мехсер».
Уерэдэ суох, туту да аттаран билбэт ийэ маннык ыар олоххо одону иитиитигэр
туту оноруой? Ким киниэхэ кемелеЬуей?! Эрэ наар булт, улэ эккирэтиитигэр, от-
мас булуутугар кунэ-дьыла барар. Дьахтар ханнык да общественнай эйгэдэ тардыл-
лыбат. Наар суейуну, одону, дьиэни-уоту керуугэ хатар. Онон ей-санаа, эгэ, духуо-
бунай еттунэн сайдыы кэлиэ дуо?! Сиэр-майгы сатарыйар. Хаарты, арыгы дэлэйэр.
Эр киЬи дьахтары атадастыыр. Дьэ, мантан хайдах тахсыахха себуй?
— Кыргыттары пансионаттарга ылан уерэттэриэххэ. Керуллэр уп-харчы ус гым-
мыт биирин кинилэргэ аныахха.
— Кыргыттары оскуолада уерэди тайынан тэнтгэ улэдэ иитиэххэ.
— Улуустарга кыргыттарга анаан, иккилии кылаастаах начаалынай оскуолалары
аЬыахха.
— Олору бутэрбит кыргыттары дьахтар гимназиятыгар, фельшерскэй оскуолада,
педагогическай курстарга салгыы уерэнэллэрин тэрийиэххэ.
— Учуутал семинариятыгар, тыа хаЬаайыстыбатын оскуолаларыгар, о.д.а. про-
фессиональнай училищеларга кыргыттар, дьахталлар эр дьону, уолаттары кытта
бииргэ уерэнэллэрин олохтуурга.
— Кыргыттар уерэнэллэригэр аналлаах кемену, пособияны, меценаттары олох­
туурга. Иркутскайга утуе санаалаах дьон бурят кыргыттарыгар анаан тэрийбит уоп-
састыбаларын курдугу Дьокуускайга эмиэ тэрийиэххэ, кыргыттар уерэнэр кэскил-
лэрин сурун болдомтодо уурарга. Бу инниттэн балары олоххо киллэрэргэ убунэн
хааччыйыыны олохтуурга.
— Бу дьаЬаллары олоххо киллэриини тэрийэр инниттэн, тыа сиригэр улэлиир
учууталлар нэЬилиэнньэ ортотугар кыргыттар, дьахталлар уерэнэллэрин туЬугар
киэгг сырдатар-маассабай ейдетер улэни ыытыахтарын, тэрийиэхтэрин наада.

Былыргыны сэгэтэн кердеххв 43