Page 111 - Бастыннартан бастакы

Үлэ дьоруойа
БУРЦЕВ ДАНИЛ ГАВРИЛЬЕВИЧ - ТАЙЫЛА БАСТЫҤНАРТАН БАСТАКЫ
★ ★

1958 сыл хортуоппуй үүнүүтүн 2,5 төгүл улаатыннарарга көтөхпүт бачыымын өйөөн, ССКП
обкуомун бюрота анаан боппуруос көрөн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн дьүүллэһэн, эбэһээтэлистибэ
ылыналларыгар сорудахтаабыта.
Митрофан Васильевич хортуоппуйа Германияҕа тиийэ биллибитэ. Ол курдук, кини хортуоппу-
йун суордун 3 устууката 9 төгүл элбэх үүнүүнү биэрэрэ.
Хортуоппуй бу саҥа суордун Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр инсти­
тута чинчийэн үөрэппитэ. Институт хортуоппуйу үүннэрбитэ. Онуоха 1956 сыл гектартан 132 ц.
үүнүүнү ылбыта. Онтон Алданнааҕы опорнай пуун 1959 сылга 1 гектартан 126 ц. үүнүүнү ылбыта.
1955 сыл оҕуруот бааһыналары ньүөлсүтүү саҥа сайдар көрүҥүн олохтообута. Ол курдук, үүнүү
4 дюймалаах турбанан центробежнай насоһунан 1 чааска 90 туонна ууну хачайдаан таһаарара.
«Кыым» хаһыат 1957 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи таһаарыытыгар суруналыыс Е. Гаврильев
маннык бэлиэтээн турардаах: «1952 сыл Бурцев Митрофан Васильевич 6 хортуоппуйтан 28 кг. ги­
брид хортуоппуйу ылбыт. 1953 сыл 23 кг. хортуоппуйу олордон баран, 280 кг. үүнүүнү ылбыт. 1954
сыл үүнүү өлгөмө 130 ц. тэҥнэспит».
1963 сыллаахха М.А. Черткова Бурцев гибрид хортуоппуйун маннык быһаарар: «Гибрид имеет
округло-овальные клубни-розового цвета. Глазки сильно опущенные. Сорт очень ранний. По вку­
совым качествам и крахмалистности имеет средние оценки. В отдельные годы склонен к поражению
морщинистой мозаикой, но устойчив к раку. Легкость очень хорошая. Куст хорошо облиственный,
раскидистый, средней высоты. Листья светло-зеленые, цветки белые, стебель пигментирован. По
урожайности уступал районированным сортам. Средняя урожайность в Орджоникидзевском районе
составило 150—200 ц/га».
Бурцев бэйэтэ эмиэ биирдэ Уус Алдан улууһун тыатын хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин мунньаҕар
маннык бэлиэтээн турардаах: «Гибрид хортуоппуй сылын аайы, борустуой хортуоппуйтан 1,5-2,0
төгүл үрдүк үүнүүнү биэрэр».
1957 сыл ССКП обкуома таб. М.А. Бурцев бачыымын тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрин,
мэхэнисээтэрдэрин, холкуостар уонна сопхуостар үлэһиттэрин ортолоругар дьүүллэһиини тэрийэн
хортуоппуй үүнүүтүн улаатыннарыыга практическай дьаһаллары ылалларыгар ССКП райкомнарын,
райисполкомнарын эбээһинэстээбитэ. Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ
МТС-тар, сопхуостар дириэктэрдэрэ, холкуостар бэрэссэдээтэллэрэ, тыа хаһаайыстыбатын науч­
най-чинчийэр институтун кытта холбоһон, 1958 сыл холкуостарга уонна сопхуостарга хортуоппуйу
үүннэриини үрдэтии дьаһалларын 1957 сыл сэтинньи 1 күнүн ааспакка оҥороллоругар эбээһинэс-
тээбитэ.
Санта суорт хайдах үөскээбитэй?

«Маяк» холкуос 2 суорт хортуоппуйу ыһара. Ол курдук, «Эрдээтээҥи роза» уонна «Эпикур».
«Эрдээҥи роза» кырахымаала аҕыйах, тымныыга тулуура мөлтөх буолан, ыарыыга түргэнник ылла-
рар, сытыйыыта элбэх буолар. Онтон «Эпикур» элбэх кырахымааллаах, бары өттүнэн тулуурдаах
хортуоппуйунан аадыллар.
Митрофан Васильевич ити икки суорду холбоон, биһиги усулуобуйабытыгар сөп түбэһэр хор­
туоппуй суордун үөскэтэргэ соруктаммыта. Наука да этэринэн, саҥа гибридтэри үөскэтэр буоллахха.
үүнээйи боруодата тупсуохтаах, үүнүүтэ үрдүөхтээх. Бу туһунан МТС агронома А. Донскойу кытта
сүбэлэспит. Кини Бурцевка гибридтэри үөскэтиигэ киин уобаластар бастыҥ оҕуруотчуттарын
уопуттарын кэпсээбит.
Хортуоппуйу холбооттоон, саҥа суорду таһаарыы үлэтэ 1951 сыл муус устарыттан саҕаламмыт
Муус устар 17 күнүгэр «Эрдэтээҥи роза» уонна «Эпикур» суордарын холбооһун оҥоһуллубут.
Митрофан Васильевич «Эрдэтээнги роза» уонна «Эпикур» орто астаахтарыттан биирдии хор­
туоппуйу ылбыт уонна кинилэр ортолоругар, биирдии үчүгэй харахтарын хааллартаан баран, атыт-
тарын тэлитэ быһан ылаттаабыт уонна чүмэчи буоскатынан бүөлүтэлээбит. Ити кэнниттэн, «Эрдээ-

110