Page 54 - Они защищали Сталинград
P. 54
улдьа ардаҕын ортотунан, снаряд бомба тэбиитин быһыылааҕа. Кинилэр өлүктэрэ хомулла илигэ.
быыһынан өстөөх былдьаан олорор сиригэр өлөрү Мин биир дойдулааҕым, Бөкчөҥө киһитэ Афана-
аахсыбакка кимэн киирсибитэ. сий Федотов бэрт улаханнык контузияламмыт этэ.
Номоххо киирбит 62-с армия командующайа, Сүдү сүтүк тахсыбытын үрдүнэн көстөр үрдэл
кэлин Советскай Союз маршала буолбут, Советскай биһиги илиибит иһигэр киирбитэ. Биһигини саҥа
Союз икки төгүллээх геройа В.И. Чуйков “Сталин- күүһүнэн ситэрэн биэрбиттэрэ. Өстөөхтөр төттөрү
град гвардеецтара” диэн 1972 сыллаахха “Советскай ылаарылар артиллериянан ытыалаабыттара. Халла-
писатель” издательствоҕа таһаартарбыт кинигэтит- антан бомбаны суккуйбуттара. Уот холоругун орто-
тэн Семен Алексеевич бойобуой суолун кэриэстээн тугар түбэспиппит. Сир-халлаан хайыта ыстанара.
кэпсиир кэрчиги аҕалан билиһиннэриэхпин Тыбыырар тыына түрдэстэ түллэҥниирэ. Түүлгэ да
баҕарабын. көстүбэтэх ынырык ыксабытыгар турара. Сатыы
Сталинграды обороналааһын 1942 сыл от ыйын саллаат кыа-хаана уһуннук устубута. Өлбүт дьон
17 күнүттэн сэтинньи 18 күнүгэр диэри уһаабыта. өрөһөлөнө сыталлара...
Ити кэмҥэ куорат чугаһыгар уонна куоракка 1942 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр хардары ата-
бэйэтигэр кырыктаах кыргыһыылар күүскэ барбыт- акаҕа киирэн иһэн буулдьа хаҥас харыбын курдары
тара. Өстөөх түмүллүбүт уордаах охсууларын утар- көппүтэ. Ыйтан ордук госпитальга эмтэнэн үтүөрэн
са-утарса 62-с уонна 64-с армиялар Сталинград ку- баран, чааспар эргиллибитим. Доҕотторбун
оракка кимэн киирбиттэрэ. Өстөөх сэриилэрин көрсөөрү үөрэ-көтө кэлбитим, бииргэ сулууспалаа-
сүрүн күүһүн куорат арҕаа өртүгэр оборонаҕа сытар быт дьоммуттан ким да орпотох этэ. Бары сэрии си-
62-с армияҕа туһаайбыта. Дьэ ити кыраман кыр- эмэх толоонуттан эргиллибэтэх этилэр. Бааһырбыт
гыһыыга Семен Алексеевич өлөр-тиллэр үөһүгэр салааттары тыылга ыыппыттар.
сылдьыбыта. Сэтинньи 19 күнэ. Халлаан ыыспа буруо тума-
Сталинград иһин кыргыһыы иккис сүһүөх кэр- нынан туолбут. Хочоҕо туох барыта бүдүк-бадык.
диис кэмэ 1942 сыл сэтинньи 19 уонна 20 күннэри- Сарсыарда 7 чаас 20 мүнүүтэҕэ биһиги артиллерия-
гэр саҕаланан барбыта. Соҕуруулуу-арҕааҥы, Дон- быт күргүөмнээн ытар. Сир-халлаан сиҥниэх
ской уонна Сталинградскай фроннар холбоһуктаах тыаһа-ууһа. Гвардейскай минометтар, “Катюша-
күүстэрэ кимэн киирбиттэрэ. Итини кытта тэҥҥэ лар” ытыалыыллар. Өстөөхтутан олорор кэтит кир-
62-с уонна 64-с армиялар бирикээс ылбыттара. Бу биитин урусхаллааһын саҕаланар. Биһиги күүспүт
сырыыга советскай командование “Уран” диэн модунун онно сөхпүппүт. Итиччэ элбэх пушкалар,
операцияны бэлэмнээбитэ. Долгутуулаах дохсун
минометтар ханна турбуттарын, хаһан кэлбиттэрин
кимиинэн Паулюс армиятын төгүрүктээһин, онтон
ким да билбэт этэ. Биһиги атаакаҕа киирбиппит.
салгыы ытарчалыы ылан, тастан кэлэр көмөнүбыһа
Дьиэ-уот умайан күүдэпчилэнэрэ. Кэҥсик сыт
анньан бэриннэрии буолбута.
киэҥник тарҕанара. Будумах буруоттан киһи хараҕа
“Правда” хаһыат 1942 сыл сэтинньи ый 25
арахсыбакка аһыйара. Күөмэйэ хатара, тыына тум-
күнүнээҕи нүөмэригэр Оборона Народнай комис-
настара. Икки өттүттэн ыар ынчык, ынырык
сариата ССРС Верховнай Советын Президиумугар
хаһыы, охтуу, кэйгэллэһии буолбута. Кырыктаах
Ленинград, Одесса, Севастополь, Сталинград обо-
кыргыһыы хас квартал, хас уулусса, хас мэндиэмэн,
роналарын бары кыттыылаахтарын наҕараадалы-
хос аайы саҕаламмыта. Бары даҕаны куттанар, тол-
ырыгар мэтээллэри олохтууругар көрдөһүүтэ тахсы-
лор, чугуйар диэни билбэт буолбуппут. Кэннибити-
быта. Ол сурукка 62-с армия өстөөх сүрүн күүстэрин
гэр хаамыы да сир суох. “Иннибит диэки!” диэн
төттөрү охсубут армия быһыытынан анаан-минээн
өйдөөх-санаалаах этибит. Паулюс армиятын
туспа бэлиэтэммитэ.
төгүрүктээһин итинник саҕаламмыта”.
Дьэ ол маҥнайгы наҕараадалартан “Сталинград
Иккис ыарахан бааһырыытын Семен Катанов
оборонатын иһин” мэтээл саха сэмэй саллаатыгар
1943 сыл олунньу ый 17 күнүгэр ылбыта.
Семен Алексеевич Катанов түөһүгэр биир бастакы-
Волга кытыытыгар фашистары үлтүрүтүү иккис
нан анньыллыбыта.
аан дойду сэриитин хабараан бөдөҥ хардыытыгар
— Биир кыргыһыыга, — диэн кэпсиир Семен
уһулуччу суолталааҕа. Бу кыайыыга саха уола Семен
Алексеевич, — бүтүн батальонтан сүүрбэччэ саллаат
Алексеевич Катанов хорсун холобура ааспат ах-
уонна биир майор ордон кэлбиттэрэ, бары да
тылҕан кэпсэлигэр киирбитэ.
бааһырбыттар этэ. Биһиги бары улаханнык хараас-
Семен Алексеевич дойдутугар кэлэн, этэргэ ды-
тыбыппыт. Өстөөххө абабыт өссө күүһүрбүтэ.
лы, үлэ үллэр үөһүгэр төбөтүнэн түспүтэ.
Батальон саллааттара Мамаев курган алын
“Сталинград оборонатын иһин”, “Хорсунун
арҕаһыгар тиһэх күүстэрэ хаалыар диэри хорсун хо-
иһин”, “Килбиэннээх үлэтин иһин”, “Германияны
тойдуу охсуспуттар этэ. Кинилэри саҥа чаастар сол-
кыайыы иһин”, “В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын
буйбуттара. Биһиги өстөөҕү былдьаан сытар сирит-
туолуута” уонна 6 юбилейнай медалларынан, Аҕа
тэн төттөрү охсуохпут, өлбүт геройдарбыт тохтубут
дойду Сэриитин I степеннээх орденынан наҕараа-
хааннарын өһүөннээх өстөөхтөн иэстэһиэхпит диэн
андаҕайан киэҥ мэччэккэй киллэм сиринэн атаа- даламмыта.
каҕа киирбиппит. Балысхан кутаа уот утары тиби- И.Д. ПЕТРОВ,
ирбитэ. Сир-халлаан сиксигэ хамсаабыта. Биһиги “Дьон-норуот туһугар ” кинигэттэн, 1995 с.
иннибитигэр эмиэ кимэн киирэ сатаабыттар
- 50-
