Page 123 - Майаҕатта Бэрт Хара

МАЙАҔАТЖ БЭРТ ХАРА

Баһылай Местниковтыын, матассыыкылынан эбэни эргийэ айаннаан, Кыыс Хана
сайылыкка төһө ыал кэлэн сайылыырын аахпыттар. Уоһуктаах Баһылай ити сы-
рыыларын түмүгүнэн уопсайа 98 өтөх оннун булбуттар. Оттон биһиэхэ биллэринэн,
былыргы сайылык ыалын биир дьиэтигэр 3-4 ыал дъукаахтаһан сайылыыр этэ. Оч-
чотугар Кыыс Хаҥа сайылыкка уопсайа 300 ыал сайылыыр эбит. Биир ыалга ба-
рыллаан 10-ча сүөһү, эбии сылгы баар буоллаҕына бу алаас сайылыкка үс тыһыын-
ча сүөһү сайылыыр эбит. Оччотооҕу дьон сайылыыр, оттуур, отордуур, кыстыыр
алаастара тус-туһунан буолар.

Чахчыта да оннук дьаҕай ынахтарын сайдаан, суолу быһа
ээ... Урууларбыт-аймах- ыллаан, туойан сотору-сотору моҕотой,
тарбыт киэҥ нэлэмэн тииҥ эккирэтэн күнү супту айанныыр
киллэм сирдэр, истиэп, этилэр. Ааҕааччым эн да ону билэр, өй-
уйаара-кэйээрэ биллибэт дүүр, бэйэҥ да элбэхтэ көспүтүҥ буолуо
улуу куйаардарын оҕоло- диэн бигэтик эрэнэбин. Ону туоһулуур
ро, эбэтэр таба баайдаах «кос сир» диэн уста мээрэйдээхпит.
аҕыйах ахсааннаах хоту Манна даҕатан эттэххэ, «кочевник» диэн
дойду хоһуун оҕолоро нуучча тылын олоҕо эмиэ «кос» диэн
күн бүгүнүгэр диэри биир түүр тылыттан тахсар. «Кос олохтоох»
сиргэ уһуннук тохтоон, киһи диэн суолталаах. Сайылыкка көһүү,
дьиэ-уот туттан, олох- сайылыктан киирии ама да ааспытын
тоохтук оҥостон олорбот- иһин астык, өйгө-санааҕа хатанан хаалар
И. С. Портнягин тор. Ииттэр баһаам элбэх буолар эбит. Ол дьоллоох түгэннэр аны
(1931-2003) табаларын, хойдорун, хаһан да эргиллибэттэр. Кэрэ да кэмнэр
этнопедагог, ынах сүөһүлэрин, сылгы- ааспыттар. Абарбыт иһин хайыаҥ баа-
педагогика наукатын ларын үөрүн батыһан, ол рай. Олох обургу уста уларыйа турдаҕа.
дуоктара, профессор сүөһүлэрин аһылыга от, Ол эрээри ааспыт ол кэрэ кэмнэри ах-
ханна элбэҕин, көрөн өрүү тан-санаан ааһарыҥ, сүрэҕи, дууһаны
көһө сылдьыбыттара. Ол курдук кыһы- долгутар, уһуну-киэҥи толкуйдатар,
нын түүр тыллаах аймахтарбыт тыл- ыраас сырдык ыра санаалары саҕар. Ба-
ларыгар «кыстау» — дэнэр кыстыкка, аллар эбит маннык, Кыыс Хаҥа курдук
сайынын — «жайлау» дэнэр сайылыкка, аар-саарга аатырбыт уҥуоргута көстүбэт
сааһын — «коктоу» диэн күөх бастаан аарыма алаастар, бааллар хойуу оттоох
бытыгырыыр сиригэр, оттон күһүнүн — ходуһалаах, нуоҕайар хатыҥ чараҥнаах,
«кузеу» буолар кэнчээри оттоох сиргэ түптэ күөх буруолаах орто туруу ала­
сүөһүлэрин үүрэллэрэ. Ааҕааччым ити астар. Кинилэр бары саханы саха дэппит,
тыллар, сахабын дэнэр киһиэхэ, тылбаа- саха кутун-сүрүн туппут, саха биһигин
һа суох тута өйдөнүллэр эбит дии, санаа- ыйаабыт, Сахам сирин алаастара. Ил-
тыҥ ини. гэлээх, сылаас сиккиэрдээх, үс саханы
Биһиги өбүгэлэрбит эмиэ сандал саас үөдүппүт, түөрт саханы төлкөлөөбүт,
кэллэ да, күөх бастаан бытыгырыыр си­ төрөөбүт төрүт түөлбэбит, түптэ сыттаах,
ригэр сүөһүлэрин үүрэллэрэ, сайынын сай-сат саҥалаах, кус-хаас тойуктаах уна-
сайылыкка сайылыы көһөллөрө, көмүс ар күөх алаастарбыт.
күһүн кэлиитэ отордоон, охсуллубут от Сайылык үлэтин сайыҥҥы сарсыарда
кэнчээрилээх алаастарыгар иитэр баһаам туман көтүүтэ саҕаланара, сиик түспүтүн
элбэх сүөһүлэрин сайдыыллара. Хаар кэннэ түмүктэнэрэ. Миэхэ билигин да,
түһүүтэ күннэри-түүннэри күөлэһийэ кэмиттэн кэмигэр, оҕо сааһым сырдык-
оонньообут күөх ньээкэ уйаларыттан, ыраас өйдөбүлэ сайылыгым барахсан
тапталлаах сайылыктарыттан, арахсан харахпар көстөн кэлэр. Кыыс Хаҥа са­
кыстыктарын булаллара. Соторутааҥҥа йылык дууһам түгэҕэр кытаанахтык са-
диэри, сахалар да, оҕус, ат миинэн, саа- һан сытар, ол истиҥ иэйиибин уһугунна-