Page 108 - Неизвестное название

Үөһэ ахтыллар Национальнай архыыпка харалла сытар, илиинэн суруллубутунан 11, Нац.
архыып үлэһиттэрэ тылбаастаан, бэчээттээбиттэринэн 7 илиистээх сэдэх докумуон [ЦГА ЯАССР,
Ф. 1-И, Д. 53, On. 1, Л. 1-1 ] ксерокопиятын Мүрү бастакы нүөмэрдээх орто оскуолатын музейыгар
туттарбытым. Өскүөрүтүн ити докумуоҥҥа ыйыллар 1771 с. тирэҕирэр буоллахха, быйыл 2021 с.
Бороҕон улууһун киинигэр Мүрүгэ үөрэхтээһин саҕаламмыта 250 сыла бэлиэтэнэригэр тахсар.
((Выходит, что дети якутов обучались и по месту проживания. К ним посылались «учителя» из
Якутска. Содержание их было объязанностью самих якутов. Например, Новгородов от борогонских
якутов должен был получать жалования в год: 6 рублей 16 копеек денег, 28 пудов 10 фунтов хлеба».
Ити кинигэҕэ салгыы ааҕабыт «В документах 1780-1785 гг. по Борогонскому улусу фигурируют
имена четырех грамотных якутов. Степан Мигалкин из Борогонской волости писал «заемное пись­
мо» новокрещенки Евдотьи Ивановой Еноговой. Степан Бочкарев, старшина той же волости, писал
долговые и заемные письма своих сородцев. Подписи новокрешена той же волости Петра Колесова
находим под разными квитанциями и письмами. Все эти три грамотных якута жили в одном наслеге
(волости). Семен Говоров был сыном князца Оспекской волости Александра Говорова». [Сафронов
Ф.Г., Иванов В.Ф. Письменность якутов, С. 2].
Архыып докумуоннарыттан көрдөххө, Бороҕон улууһун бастакы учуутала Петр Новгородов үлэ-
тэ-хамнаһа үтүө түмүктэрдээх буолбут. Ол курдук, XVIII үйэ бүтүүтүгэр улуус нэһилиэктэригэр
саха суруксуттара баар буолбуттара көстөр. Хомойуох иһин, ити кэмнэрдээҕи архыып үгүс докумун-
нара, 1857-1860 сс. архивнай комиссия дьаһалынан суох оҥоһуллубуттара. Биһиги дьолбутугар,
үөһэ ахтыллар алҕаска ордубут, архыып докумуона, ол кэм сэдэх туоһута.
Онно суруллан ааттара үйэтийбит дьон ити кэмҥэ Новгородовка үөрэммит оҕолор сорохторо
эрэ буолаллара өйдөнөр. Онно эбии оччолорго саха оҕолоро Сэһэн Ардьакыап курдук куоракка эмиэ
үөрэнэллэрэ. Ааҕааччы бэлиэтии көрбүтүн курдук, үөһэ ахтыллар докумуоҥҥа Новгородов отстав­
ной казак буоларын канселярист Калина Аржаков бигэргэппит. Калина Сэһэн Аржаковка аатын
биэрбит уонна кинини үөрэттэрбит киһи буолара биллэр. Оттон үөһэ ахтыллар кинигэҕэ салгыы
ааҕабыт: «...в 1811 г. Борогонский улусный голова Владимир Алексеев в своем рапорте Якутскому
нижнему земскому суду писал, что 14-летний ученик из Курбусахской волости Иван Логинов обу­
чался «в состоящем в Якутском Спаском монастыре училище». Далее в документах Борогонского
улуса появляются новые имена: Василий Жирков, Михаил Олесов, Филип Попов». Краевед Степан
Алексеев - Төрүт Бороҕон бигэргэтэринэн, 1767 с. Сыҥаахха суруксутунан Михайло Олесов, 1802
с. Петр Шепелев суруллубуттар. Итини таһынан Аверинскайдар диэн хас да көлүөнэ суруксутта-
абыт дьон ааттара бааллар. Арааһа, сахатыйбыт нуучча дьоно буолуохтарын сөп диэн сабаҕалыыр
дьоҥҥо киэҥник биллэр кыраайы чинчийээччи. Ол аата XVIII үйэ бүтүүтүгэр, XIX үйэ саҥатыгар
Бороҕон улууһугар, ситэтэ суох ааҕыынан уонтан тахса суругу билэр, ааҕар дьон бааллара. Олор
ааттара бу баар: Лаптев, бастакы үөрэхтээх Сэһэн Ардьакыап, Степан Мигалкин, Степан Бочкарев,
Петр Колесов, Иван Логинов, Василий Жирков, Михаил Олесов, Филип Попов, Петр Шепелев, Аве­
ринскайдар.
XIX үйэ бастакы аҥарыгар, чуолаан 1817 с. саха дьоно үөрэххэ тардыһыыларын туһунан «Се­
верная почта» хаһыат 20 нүөмэригэр маннык суруйбута баар: «Многие из якутов... ощущая пользу
от учения... отдают своих детей в училище для обучения русскому языку и наукам с намерением
сделать их способными обучать других детей в улусах своих».
Оттон 1820 с. Мүрүгэ кэлэн ааспыт Фердинанд Врангель суруйарынан, Бороҕон улууһун оч-
чотооҕу кулубата Иван Мигалкин кинини көрсөрүгэр икки суруксуттаах кэлбит. Мүрү Томторугар
хонон-өрөөн ааспыт нуучча биллэр айанньыта Ф.П.Врангель 1820-1824 сс. Халыматааҕы экспе­
диция туһунан «Путешествие по северным берегам Сибири и по Ледовитому морю» диэн кинигэни
бэчээттэппитэ. Кинигэҕэ Ытык Эбэ уонна кини оччотооҕу олохтоохторун олохторун-дьаһахтарын
туһунан анал түһүмэххэ сиһилии суруллар. «Описание озера Мюрю и быта якутов того времени»
диэн төбөлөөх ол суруйуу Мүрү былыргытын туһунан балачча киэҥ өйдөбүлү биэрэр. Онон кинигэ-
битигэр кинини хайдах баарынан толору киллэрэри наадалааҕынан ааҕабыт.