Page 387 - Дүпсүн сирэ

приходской оскуола баара эрэ 1872 сыллаахха аһыллыбыта. Дүпсүн улууһун
киинигэр Дүөндүгэ Троица таҥара дьиэтэ 1856 сыллаахха үлэҕэ киирэн ба­
ран, И.Н. Данилов «Уус Алдан улууһугар үөрэхтээһин сайдыыта» кинигэтигэр
киллэрбитинэн церковнай-приходской оскуола 1874—1880 сылларга аһыллан
үлэлээбит. Оттон II Өспөххө Покров аатынан таҥара дьиэтэ 1884 сыллаахха
үлэҕэ киирбитэ эрээри, нэһилиэк бастакы оскуолата сыччах 1919 сыллаахха
аһыллыбыта. Чэриктэй нэһилиэгин сиригэр-уотугар 1880 сыллаахха тутуллу-
бут Дьөгүдэйдээҕи Богородскай-Владимирскай таҥара дьиэтигэр церковнай-
приходской оскуоланы 1888 сыллаахха аҕабыт И. Сивков аһан үлэлэппит. Ити
чахчылар ыраахтааҕылаах Россия правительствота туспа урдустарынан ааттаан
ыар хабалаҕа, ньүдьү-балай олоххо хам баттаан олорор Сибиир омуктары-
тар, ол иһигэр сахаларга, үөрэҕи-сырдыгы тарҕатар баҕата, интэриэһэ суоҕун
туоһулууллар. Таҥара дьиэлэрин иһинэн церковнай-приходской, итиэннэ 1802
сыллаахха Россияҕа саҥа олохтоммут үөрэх министерствотын кыһамньытынан,
тэрийиитинэн аһыллар министерской оскуолалар сүнньүнэн XIX үйэ иккис
аҥаарыттан Саха сирин улуустарыгар, ол иһигэр Дүпсүҥҥэ 1880 сыллаахха
үлэлээн барбыттара. Олортон бастакыта саха улуустарыгар таҥара сулууспатын
сахалыы ыытыыга, иккиһэ ыраахтааҕы былааһын администрацията миэстэҕэ
баар салалта структуратыгар олохтоох нэһилиэнньэттэн дьону, аныгынан эт-
тэххэ, кадры бэлэмнииргэ бастакы үктэлинэн буолар сыаллаахтара. Онон
үөрэх ити тиһиктэрэ маассабай үөрэхтээһинтэн букатын ыраах тураллара. Ону
XIX үйэ бастакы сылларыгар аһыллыбыт Дьокуускайдааҕы уезднай гимназияны
бүтэрбит аҕыйах ахсааннаах сахалартан биирдэстэрэ, Василий Игнатьевич Ники­
форов, 1844 сыллаахха Дүпсүн улууһун суруксутунан ананан кэлиитигэр улуус
иһигэр биир да үөрэх тэрилтэтэ суоҕунан оҕолоро улаатыытыгар 1862 сыллаах­
ха бэйэтин дьиэтигэр оскуола аһан үлэлэппитэ да туоһулуур. Профессор В.Ф.
Афанасьев-Алданскай инники этиллэр үлэтигэр Саха сиригэр үөрэҕи-сырдыгы
тарҕатыыга политическай сыылка улахан оруоллааҕын тоһоҕолоон бэлиэтиир.
Сыылкаҕа кэлбит сыылынайдар, декабристар, народниктар, социал-демократтар
дьиэтээҕи, көһө сылдьар оскуолаларын көмөтүнэн саха дьоно үөрэххэ-сырдыкка
тардыллыбыта, ол иһигэр Дүпсүн улууһугар 1870—1875 сс. В.И. Никифоровы сол-
буйа кэлбит улуус суруксута Яков Худяков дьиэтээҕи оскуолата үлэлээбитэ. Оттон
Дүпсүн төрүт уус дьоно А.П. Афанасьев уонна кини оҕолоро, В.В.Никифоров,
В.П. Попов уонна да атыттар үөрэхтээх-сайдыылаах дьон буолууларыгар Дүпсүн
улууһугар сыылкаҕа олорбут каракозовецтар Н.П. Странден, П.Д.Ермолов, А.А.
Сипович, Д.А. Юрасов оруоллара сүдү.
Саха норуота маассабай үөрэхтээһининэн хабыллыыта, үрдүк үөрэҕи ылыы-
та советскай былаас сылларыгар ситиһиллибитэ. Бу дьоһун суолталаах совет-
скай былаас дьаһалын Саха сиригэр киллэриигэ биир дойдулаахпыт, үөрэх
наркома И.Н.Жирков 1931 — 1938 сылларга улахан хамсааһыны онорбута.
Онтон саха оҕото тас дойдуларга үөрэниитэ Саха сирин сиригэр-уотугар, ол
иһигэр улуустарга араас омук тылын дириҥэтэн үөрэтэр оскуолатар ситимнэрэ
аһыллыбыта XX үйэ бүтэһик сылларыттан саҕатанна.
Иннокентий Сыроватскай, журнсиист
351