Page 15 - Дупсун оскуолата 150

и

Бастакы туИумэх

XIX УЙЭ ИККИС АНААРЫТТАН 1917 СЫЛЛАА5Ы
ОКТЯБРЬСКАЙ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЙ РЕВОЛЮЦИЯ5А
ДИЭРИ ДУПСУН УЛУУЬУГАР УеРЭХТЭЭЬИН САЙДЫытын
ИСТОРИЯТА

ДУПСУН УЛУУНА XIX УЙЭ ОРТОТУГАР

XIX у«э 60-ус сылларыгар Дупсун улууйа Дьокуускай уобалас арахсыспат
сорьуотун быйыытынан Дьокуускай уокурук састаабыгар киирэрэ. Социальной уонна
политической балайыанньата атын улуустартан уратыта суоэуа. Патриархальнай-
феодальнай олох оккула байылыыра, улууйу кулуба салайара. Дупсун улууИугар а/уыс
нэйилиэк киирэрэ. Бу элбэх уустартан турар нэИилиэктэри кинээстэр салайан олор­
буттара. А/уа уустары быыбардаммыт чаччыыналар салайаллара.

1863 сыллаахха Дупсун улууйун 8 нэйилиэгэр 3836 эр кийи, 3723 дьахтар баа­
ра архыып докумуоннарыгар суруллан киирбит. Ол эбэтэр Дупсун сиригэр 7559
олохтоох баара биллэр. Туулээх уонна Чэриктэй нэйилиэктэрэ адыйах ахсаан-
наахтар эбит. Дьокуускай уокурукка киирэр адыс улуус ийигэр нэйилиэктэрин,
олохтоохторун ахсаана адыйадынан Дупсун улууйа бутэйик миэстэдэ сылдьара.
Олохтоохтор угустэрэ тыа хайаайыстыбатынан дьарыктаналлара. Улууска право-
славнай итэдэлгэ сугуруйээччилэр элбэхтэрэ. 1856 сыллаахха Дупсуннэ Троиц-
кай танара дьиэтэ тутуллан улэтин садалаабыта. Манна адабыытынан Николай
Федорович Попов ананан сулууспалаабыта.
Улуус дьоно хородор муостаады, сыспай сиэллээди ииттэн, онтон дохуот аах-
сара. Нэйилиэнньэ угус етте дьаданытык олороро. Баайы-дуолу адыйах ийэ, ада
уустара тутан олорбуттара. Сорох тойоттор хас да суускэ тиийэр тебелеехтере.
Холобурун ыллахха, II Оспех нэйилиэгин Белолюбскай диэн баайа тыйыынчаттан
ордук ахсааннаах хородор муостаада биллэр.
Ынах суейу уонна сылгы Дупсун улууйун олохтоохторун сурун мэнэйдэйэр
бас билиилэрэ этэ. Бу суейулэрин уопсай ахсаанын улуус олохтоохторун ахсаа-
ныгар тутгэтэн, хас биирдии кийиэхэ тейе баай-дуол тиксэрин тайааран билиэх-
хэ сеп. XIX уйэ 30-с сылларынаады кердеруулэринэн Дупсун улууйун бары
нэйилиэктэригэр 5412 кийи баара биллэр. Ынах суейу ахсаана — 14729, сылгы —
8720, ыт — 78 эбит. Уопсайа 23524, ол эбэтэр биир кийиэхэ тиксэрэ 4,35 суейу,
сылгы, ыт буолар. Оччотооду Дьокуускай уонна да атын кэккэ уокуруктарга бу
саамай урдук кердеруу этэ. Ол гынан баран Н. Виташевскай XIX уйэ бутэйигэр
сахалар олохторун-дьайахтарын экономическай онкулун уерэтэн билбитинэн
4—5 кийилээх дьиэ кэргэн 20—30 суейулээх эрэ буолладына бэйэтин айадын кыа-
йан ииттэр-ииттибэт балайыанньатыгар киирэр эбит. Онтон суурбэттэн итэдэс
суейулээх ыал быстар дьаданытык олорор эбит. Бу берукутэ суох балайыанньаны
булт-алт, бурдук кырыымчыга дириггэтэн биэрэр эбит. Учуонай бэлиэтииринэн,
сири уллэрии, туйаныы кылаассабай систиэмэнэн ыытыллара тойоттор учугэй
сирдэри бэйэлэрин икки ардыларыгар уллэстэллэригэр бары усулуобуйаны тэ-
рийбит. Улуус дьонун 3—4 кылааска арааран сири аныыллара. Кыра-хара дьон
уунуулээх сиргэ тик<&итэ суодут^кэриэтэ этэ.
1830—1831 сыллардаахха тийиллэн хаалбыт докумуоннар кердереллерунэн,