Page 16 - Дупсун оскуолата 150

12 КЭСКИЛ ТУСТЭНЭР КЫЬЛТЛ — ДУПСУН ОСКУОЛЛТЛ

Дупсун улууЬугар бу кэмнэ килиэби ыЬыы садалана илигэ. 1845 сыл сааИыгар
аан бастаан дьэИимиэни ыспыттарын туйунан докумуоннар бааллар. Хайыннар,
курааннар ыспыт дьэЬимиэннэрин имири сотой аайаллара. Yryc сыл ыспыттары-
наадар хас да тегул кыра дьэИимиэни ылаллара. Арай 1846 уонна 1865 сыллардаах-
ха елгем уунууну ылбыттар — 61 бууту ыспыттарыттан 449 буут, 28 бууттан 134
буут дьэИимиэни.
Политическай сыылынайдар, ордук чорбойон каракозовецтар, Бородой,
Дупсун, Байадантай улуустарыгар сири онорууну сайыннарар кэскилэ суох
диэн сыыИа санаа ер кэмн э бигэтик олохсуйбутун тердуттэн туербуттэрэ, бэйэ-
лэрин холобурдарынан, сири онорууга дьодурдарынан-билиилэринэн олохтоох
нэИилиэнньэни — сахалары кедулээбиттэрэ, уерэппиттэрэ. Кинилэр кемелерунэн
1860 сыллаахха ус Дупсун улууИун олохтоохторо холбоон 2 буут хортуоппуйу, 3,5
буут эриэппэни, 590 буут хаппыыстаны аан бастаан ууннэрэн ылбыттара бил-
лэр. Дупсун олохтоохторо сыылынайдарга сыНыаннара киИилии, сиэрдээх этэ.
80-с сылларга К.Ф. Казакевич диэн сыылынай губернаторга маннык суругу ыып­
пыт: «Олохтоох сахалар кемелерунэн дьоцус да буоллар хайаайыстыба тэринэн, сир
окостон ьдилы ыспытым бастакы сылыгар дэлби хаИыкнаан уонна ардаьуа суох дьыл
буолан сыралаах улэм тумугэ суох хаалбыта. Сахалар кемелеспетехтере буоллар
хоргуйан елуех этим...»
Улуус дьоно бары кэриэтэ сурун аИылыктарынан бутугас, тар, бэрт дэнтгэ
дьэИимиэн хааИыта этэ. Муостата суох тымныы, сииктээх баладаннарыгар хо-
тонтон аат эрэ харата быыстанан олорбуттара. XIX уйэ 60-ус сылларыгар диэри
Дупсун улууИугар уерэхтээх киИи суодун кэриэтэ этэ. Оскуола ессе да тэрил-
лэ илигэ. Ол эрэн олохтоох тойоттор угустэрэ аадар-суруйар, нууччалары кытта
кен ул кэпсэтэр, мэнэйдэИэр этилэр, улууска номнуо икки таггара дьиэтэ уонна
туерт чочуобуна баара.
Улууска нэИилиэнньэдэ медицинскэй кемену оггоруу эмиэ ерге диэри киир-
бэккэ турбута. НэИилиэнньэ трахома, туберкулез уонна да атын ыарыыларынан
ыалдьара.
Арассыыйада крепостной быраабы кетуруу промышленность, экономика уон­
на культура сайдыытыгар киэгг суолу тэлбитэ. Арассыыйа уИук сирдэригэр бу
сайдыы балысхан долгуна эмиэ сотору кэминэн тиийэн кэлбитэ. Улуу нуучча
культурата кыра норуоттарга дьайыыта улам дирин ээн, тарданан барбыта. Бу дой­
ду олодун тосту уларыппыт кэскиллээх реформа кэнниттэн киэн -нэлэмэн сиргэ
тайаан сытар Арассыыйа империятын сирин баайын уерэтии кехтеехтук ыытыл-
лыбыта. Саггаттан сирдэри арыйыы, сири оьгорууну Сибиир уонна уйук хоту сир-
дэргэ киллэрии улам тэтимирэн барбыта. Саха сирин экономиката эмиэ сайдар,
тупсар суолга киирбитэ.
Ыраахтаадылаах Арассыыйа чыыннаахтара уонна духовенство бэрэстэбии-
тэллэрэ уйук хоту сирдэри сайыннарыы уерэди, билиини тардатыыттан, улэни-
хамнайы, олоду-дьайады тэринии сана ньымаларын киллэрииттэн тутулуктаадын
ейдууллэрэ.
Инньэ гынан бастакы уерэхтээйин олуктара, судаарыстыбаннай да, чаайынай
да оскуолалар биир сыалы туруорунан улэлииллэрэ — терут олохтоохтору уерэххэ
тардыы, кинилэр ахсааннарыттан тылбаасчыттары, арыаллааччылары, агеннары,
туйээн хомуйааччылары, суруксуттары бэлэмнээйин.
Ити курдук Дупсун сирин бэйэтин дьонун ийиттэн сытыы-хотуу, булугас
ейдеех-санаалаах, тайаарыылаах туттуулаах-хаптыылаах, мындыр дьайаллаах,
дьон киэнэ мааныта, кылааннаада уунэн тахсан, саггаттан саьга келуенэдэ сай-
дан, улэни уксэтэн, сирдэрин-уоттарын аттарынан, суейулэрин-астарын ииттэн,
сэниэ аймах кыада суоду бэйэтигэр сыйыаран утумэн угус дьыллары этэнтгэ, эйэ
дэмнээхтик туораан, XIX уйэ иккис аьгаарын керсубуттэрэ.