Page 83 - Дупсун оскуолата 150

79

Социалистическай революция бастакы куннэриттэн хомуньуус партията уонна
Сэбиэскэй бырабыыталыстыба биир саамай урдук суолталаах соругун — культура-
ны демократизациялаайыны олоххо киллэрбитэ. Келейуннээччилэр кылаастарын
интэриэйин кемускээн, хааччыйан олорбут государственнай аппараты тердуттэн
уларыта тутан, улэлээн иитиллэр кылаас государство™н аппаратынан солбуйуу
норуот уерэхтээйинин тэрийиини тосту уларыппыта.
В.И. Ленин «Норуоту харанардыы министиэристибэтэ» диэн хомуруйан ааттыыр
эргэ Норуот уерэхтээйинин министиэристибэтэ улэтин тохтоппута. Народнай ко­
миссариат уонна Уерэхтээйин Государственнай Комиссията тэриллибиттэрэ.
Саха сиригэр культурнай тутуу историятыгар автономияны тэрийии уйулуччу
оруоллаах буолбута. Автономия киириитэ норуот уерэхтээйинин сайдыы-
тын тургэтэппитэ. Саха автономнай республиката тэриллибитинэн норуот
уерэхтээйинин губернскай отдела уларытан тэриллибитэ. 1922 сыл бэс ыйын 1
кунугэр Уерэхтээйин Народнай Комиссариата тэриллибитэ.
Уерэх бастакы наркомунан Булуугэ уезтаады уерэхтээйин отделын сэбиэ-
диссэйинэн улэлии олорбут Донской Семен Николаевич II, онтон Наркому
солбуйааччынан Афанасьев Николай Егорович анаммыттара.
1923 сыл алтынньы 29 кунугэр САССР Центрисполкомун уонна Совнаркомун
быйаарыытынан Наркомпрос аннынан доруобуйа харыстабылын уонна социаль-
най хааччыйыы отделларын киллэрбиттэрэ. Онон Наркомпросздравсобес СКК
(ЦИК) уонна Совнарком быйа дьайалларынан киэн' эйгэни хабан улэлиир киин
орган буолбута.
Гражданскай сэрии содулунан бэйэтэ да мелтех туруктаах норуот хайаайысты-
бата улаханнык айгыраабыта. Оскуола ахсаана икки тегул адыйаабыта. Уескээбит
балайыанньаны керен турбакка, сэбиэскэй былаас экономиканы челугэр туйэрэн,
салгыы сайыннарар, сэбиэскэй уерэх кыйаларын тэрийэр, культурнай-сырдатар
улэни кехтеехтук тэрийэн, тэтимнээхтик садалаабыта. Удараабат болдомто оскуо­
ла улэтин тэрийиигэ ууруллубута. Кыаммат ыаллар одолоругар анаан интернат-
тары аспыттара.
Бу байыаннай коммунизм кэрдиис кэмэ этэ. Элбэх суйал дьайаллар ылыллалла-
ра: дьону мобилизациялаайын, ис кыахтары реквизициялаайын, продразверстка.
1922 сыл ахсынньытыгар Саха сирин буттуунун Сэбиэттэрин бастакы учреди-
тельнай съезтэрэ буолбута. Бу съезкэ уерэх наркома Донской С.Н. дакылаатыгар
манныгы бэлиэтээбит: «Наркомпрос тэриллэригэр (1922) уокуруктары уонна улуус-
тары кытта сибээс суодун кэриэтэ этэ. Арай мелтех да буоллар Олуехумэ уокуру-
гун уерэххэ отделын кытта баара. Сыыйа сибээс олохтоон, улуустар, нэйилиэктэр
уерэхтээйини тэрийэр улэлэригэр бандьыыттаайын ере туруута улахан охсуулаах
буолбутун илэ харахпытынан керебут. Угус учууталлар улэлэрин хаалларан, ким
гражданскай сэрии хонуутугар охтубут, ким араас атын куустэргэ сыстан сурада суох
суппут. Сорох учууталлар сан а олоду тэрийэр общественнай улэдэ сыстан оскуо-
лаларын хаалларарга куйэллибиттэр. Гражданскай сэрии уонна бандьыыттаайын
ере турбут кэмигэр оскуолалар дьиэлэрэ-уоттара, маллара-саллара, библиотекалара
улаханнык эчэйбиттэр. Сорох оскуолалар эргэрэн сиггнибиттэр, сорохтор уокка
былдьаммыттар. Пансионнар астарын хайаайын саа-саадах тутан ере турбут бан-
дьыыттар халаан-талаан, имири сотон барбыттар».
1922—1923 уерэх сылыгар Дупсуннээди I уктэллээх биир кэлим улэлээн иитил-
лээччилэр сэбиэскэй оскуолалара I уктэллээх биир кэлим улэлээн иитиллээччи-
лэр 4 кылаастаах сэбиэскэй оскуолаларыгар кубулуйбут.
Уерэтии нуучча тылынан барар эбит. Сурун предметтэринэн буолбуттар: нууч­
ча тыла, нуучча литературата, обществоведение, ботаника, зоология, арифмети­
ка, геометрия. Оскуола РСФСР Наркомпройа бигэргэппит уерэх былаанынан
улэтин суруннуур эбит. САССР Наркомпройун методическай отделын бачыы-