Page 18 - Д.С.Андросов Тойон Муру

йон Муру арыылара бааравай тиит мастарынан саба уунэн турар кэм-
нэригэр кылааннаах туулээх кундутэ — киис уескуурэ yhy. Кини арыы­
лара былыр тиит мастарынан саба уунэн турбуттара диэн уйуйээннэрэ
кырдьык быйыылаах. Ол курдук, билигин Эбэ куелэ улаханнык уолан
хонуу тахсыытын кытта тэн'Н'э баара^ай тииттэр умнастара уонна те-
1гургэстэрэ тахсыталыыллар.
Былыр XVI 1-с уйэ ортотугар нуучча казахтара Саха сирин илин--
нги уонна хотугулуу илиьгн'и улуустарын сэриилээн ылан Россия ко-
лониальнай империятыгар киллэрбиттэрин кэннэ бу улуустары кытта
сибээстэЬиигэ, Tahagahbi тайыыга Тойон Муруну утгуордаан хотугу-
луу-илин Халымаеа уонна Лаамыскай муорава тиийэр айан, дьаам
суола айыллыбыта. Онтон ыла Tahagac тайыыта олохтоммута уонна
араас интэриэстээх айанньыттар ааспыттара, айаннаабыттара. Кини-
лэр истэригэр улуу нуучча норуотун прогрессивнай ейдеех-санаалаах
айанньыттара, араас экспедициялара айаннаабыттара, сылдьыбытта-
ра. Бу айанньыттары Тойон Муру киэн'-нэлэмэн костуутунэн, кэрэ
айылбатынан бэйэтигэр тарда турбута. Ол ийин угус айанньыттар уон­
на экспедициялар киниэхэ тохтоон хонукхонон, кун ереен аайаллара.
Кинилэр Тойон Муру киэн", нэлэмэн хонууларыгар уунэр араас уунээ-
йилэрин, баай хара тыатыгар уескуур котерун-суурэрин уонна кунду
туулээбин, дирин- далай уутугар уоскуур кемус хатырыктаах араас ба-
лыктарын, уенун-кейуурун уорэппиттэрэ, сурукка-бичиккэ киллэр-
биттэрэ. Ол курдук, 1820сылтан 1924сылларусталарыгар Саха сирин
чинчийэргэ аналлаах географическай экспедиция начальнига Ф.М.
Врангель Муру Эбэ apgaa оттугэр Харатга тордугэр туй эр Аркыырай
суолуттан арахсан Муру Эбэ^э КыЬыл сыыр аартыгынан киирэн Эбэ-
ни илин байынан эргийэн улуус киинигэр Томторго кэлбитэ. Бу кэм-
тгэ сайын буолан Муру Эбэ сыйыылара елгвлмнук уунэн чэлгийэн ту-
раллара. Кини уунуулээх Эбэни керен-билэн баран, бэйэтин кини-
гэтигэр: «Муру Эбэ олгем уунуулэз^ин, дьоно-сэргэтэ ынах, сылгы
суейулэри дэлэйдик иитэн, дэлэй уулаах улахан куолугэр балыктаан
ииттэн олороллор эбит»,— диэн суруйан хаалларбыта.
Бэрт ердеобуттэн Тойон Муруну научнайдык кэтээн керуу олох­
томмута. Ол курдук, 1791 сыллааххасылдьыбытуерэтии-экспедиция
тумугунэн оччотообуга Тойон Муру куелун иэнэ 127 квадратнай ки­
лометр, саамай дирин-э 14-12 метр, Эбэ уутун саппаайын 314 (10,6)
кубическай метр диэн эппиттэрэ, сурукка-бичиккэ киллэрбиттэрэ.
Экспедиция уерэтэн, чинчийэн баран Муру куелэ уолан эрэрин бэ-
лиэтээбитэ.
Бу кэнниттэн 1840-1860 сыллар диэки саха буолайын киин улуус-

16