Page 142 - Бастыннартан бастакы

«Ааспыты аанньа ахтыбат киһи,
силиһэ быстыбыт үүнээйи кэриэтэ»
Саха норуодунай суруйааччыта
Софрон Петрович Данилов

ТҮМҮК тыл

Үһүйээннэр, номохтор түгэх өбүгэ таайтарыылаах таабырыннара — орто дойду олоҕун быстыбат
утахтара. Эһиги саха дъонун үрдүктэн үрдүккэ ыныра угуйар ыра санаа сырдык сулустара буолан үйэ-
лэри ситимниир ытык аналлааххыт. Саха төрдө буолбут, сүүрүк оҕустаах Улуу Хоро кырдъаҕас Мүрү
эбэни булуоҕуттан, үтүмэн үгүс сыллар үмүөрүһэн аастылар, элбэх халын хаардаах, аан-даам туман-
наах, чысхаан тымныылаах, өҥүрүк куйаастаах, эриирдээх-мускуурдаах, эрэйдээх-муннаах эгэлгэ дъыл-
лар элэстэнэн аастылар. Мүрү хочотун хоролоро, кырата-кыаммата ол кэмтэн сайдыылаах сана олох
үүнүөр диэри төһөлөөх сору-муну көрсүбүтэ, аччыктаабыта, тонмута-хаппыта, кырыыстаах баттал
кыһалҕатын, өлөрү-сүтэри көрсүбүтэ буолуой?!
Архыыпка харалла сытар, өр сыллаах харайыыттан саһара барбыт илиистэрдээх ол кэм тыыннаах
докумуоннарын арыйталаан, ырыта-ырыналыы олорон, киһи үгүһү саныыр буолар эбит. Хараххар оччо-
тооҕу отчут-масчыт саха дьонун өйө-санаата уһуктуутун, эмэҕирэ сытыйбыт эргэ олох эстиитин,
сайдыылаах сана олох дъоһун сүүрээнин, кини сардаҥалаах сарсыардатын сарыалын илэ көрөн ылаҕын.
Өрөбөлүүссүйэ дирбиэнэ-дарбаана, гражданской сэрии, холбоһуктааһын, маннайгы пятилеткалар кыа-
йыылаах хардыылара, фашизмы утары кырыктаах кыргыһыы, сут-кураан аргыстаах ыар кэмнэр, эйэлээх
олох тутуутун өрө күүрүүлээх, түмсүүлээх, үтүө түмүктэрдээх үлэлэрэ бүүс-бүтүннүү Тайыла уонна
кини үлэни өрө туппут үтүө көлүөнэтин дьонун харахтарын далыгар буолан ааспыттара.
Докумуоннартан көрдөххө, биһиги эбэлэрбит, эһэлэрбит, ийэлэрбит-аҕаларбыт барахсаттар, инни-
лэрин-кэннилэрин кэтэнэн, кэтэмэҕэйдээн, чугуруннуу турбакка сана сырдык олоҕу оносторго тугу да
быраҕан, аны хаһан да эргийбэттик, төттөрү төннүбэттик туруммуттара тута көстөн кэлэр.
Үлэ күөстүү оргуйбута. Күнүстэри-түүннэри сүгэ олуга кыырайбыта. Ол түмүгэр кулууп, оскуола,
балыыһа дьиэлэрдээх сана бөһүөлэктэр үөскээбиттэрэ. Бу үлэлэр түмүктэриттэн элбэх киһи күүһүн
таба туһанан, дьону күүстээх үлэҕэ түмэн, сөпкө тэрийэн үлэлэттэххэ, үлэ түмүгэ олус таһаа-
рыылаах буолара чаҕылхайдык көстүбүтэ. Ити сылларга Тайыла утуйар уутун умнан, дъонун-сэргэ-
тин бары күүһүн түмэн, оттуур сирдэр ходуһаларын кэнэттэрэн, кэлин бааһыналары солотторон,
дьиэ-уот, хотон-хаһаа туттаран, холкуостар үлэлэрин көдьүүһэ үрдүүрүгэр, дъон-сэргэ ортотугар
култуурунай-сырдатар, үөрэхтээһини күүһүрдэргэ кутун-сүрүн туттаран, илиитин араарбакка нэһи-
лиэгин, дойдутун, норуотун туһатыгар дьүккүөрдээхтик үлэлээбитин сыыппаралар кэпсииллэр.
Саха дъонун ортотугар үгүстүк айдаарбакка, быһа-хото санарбакка бэйэлэрин биир дойдулаахтарын
түмэ тардар дъикти дъоҕурдаах, дуоспуруннаах, ыллыктаах тыллаах-өстөөх дъон баар буолааччылар.
Данил Гаврилъевич Бурцев — Тайыла оннук дьикти дьоҕурдаах дъоннортон биирдэстэрэ этэ. Кини
дъону оруннаах, ылыннарыылаах тылынан-өһүнэн, киһиэхэ истин-иһирэх сыһыанынан бэйэтигэр тар­
дар, чугаһатар ураты майгылааҕа. Айылҕаттан бэриллибит, киһи аайы тиксибэт сэдэх дъоҕурдаах
киһи этэ, Тайыла барахсан. Ол да иһин, уустук уларыйыылардаах ыар сылларга биир дойдулаахтарын
тылыгар киллэрэн түмэ тардан, күүрээннээх, көхтөөх үлэҕэ көҕүлээн чараннар ааттарын аар саарга
аатыртаҕа. Тайыла төрөөбүт-үөскээбит дойдутун дъоно, биир дойдулаахтара сана олох суолунан олук
үктээн, үөрэхтэнэн, сайдыылаах сана олоххо дъоллоохтук олороллорун туһугар утуйар уутун умнан
туран, охсуулаахтык үлэлээн, биир дойдулаахтарын барҕа махталларын ылыан ылбыта.
Дъон-норуот дойдубут туһа диэн олохторун бүүс-бүтүннүү тахсыылаах үлэҕэ анаабыт, үтүөкэн
дъоннорбут албан ааттара умнуллуо суохтаах. Кинилэр олорон ааспыт олохторо, үлэлэрэ-хамнастара
үүнэр көлүөнэ дьонно мэлдьитин да, суол ыйар сырдык сулус буолан, санаттан сана ситиһиилэргэ
ыныра, угуйа туруохтара.

141