Page 17 - Бастыннартан бастакы

I баһа
ҮЛЭДЬОРУОЙА

СУОЛ СОЛОНУУТА
(Мүрүгэ култуурунай өрөбөлүүссүйэ сылларыгар)

Өрөбөлүүссүйэ иннинэ улууспут билиҥҥи сиригэр-уотугар 1917 сыллаахха оҥоһуллубут биэрэ-
пис түмүгүнэн 18 аҕа уустара 367 нэһилиэгинэн түмсэн олорбуттара. Ону кэлин түмсүбүт үс улуус-
тарынан арааран көрүөххэйиҥ:

Сирдэрин Биир киһиэхэ
Улуустар Нэһилиэктэрэ Аҕа уустара
кээмэйэ тиксэрэ
Байаҕантай 14 34 969550 121
Бороҕон 15 57 423750 39
Дүпсүн 8 27 554750 76
Ити курдук, оччотооҕу кэмнэргэ нэһилиэктэрбит 4516 хаһаайыстыбатыгар 10146 эр киһи, 9481
дьахтар, барыта 19627 киһи киирбиттэр. Кинилэргэ 40159 ынах сүөһү, 5360 сылгы уонна 20887,35
дэһээтэй ходуһа сирэ суруллубуттар.
1919 сыллаахха БСК (б) П VIII сийиэһигэр баартыйа саҥа бырагырааммата ылыллыбыта. Бу
бырагырааммаҕа тыа сиригэр култуурунай-сырдатар үлэни тэнитэр туһунан балаһыанньа киирбитэ.
Кудтуурунай-сырдатар үлэ тутаах көрүҥүнэн ааҕар балаҕаннары киэҥник тэрийэн үлэлэтии буо-
'уохтаах диэн уураахха ыйыллыбыта. Ааҕар балаҕаннары тэрийэн үлэлэтии дойдуга 1920 сыллаахха
саҕаламмыта. Биһиги улууспутугар бастакы ааҕар балаҕан оччотооҕу улуус киинигэр Томторго 1921
сыллаахха тэриллибитэ. Итинтэн салгыы ааҕар балаҕаннар Бэрт-Ууһун, Саһылыкаан, Бээрийэ нэһи-
лиэктэригэр тэриллибиттэрэ. Ааҕар балаҕаннар истэринэн бастакы бибилэтиэкэлэр үлэлээбиттэрэ.

Эргиллибэт эргэ олохтон:
«Муру эбэни аан бастаан 1914 с. балаҕан ыйын саҥатыгар ардахтаах баҕайы кун көрбутум.
Ол саҕана уөрэх Томторго буолара, аллараа билигин оройуон киинигэр биир эрэ былыргы саах сы-
бахтаах балаҕан дьиэ баара. Томторго икки оскуола баар этэ. Биирдэрэ «Министерство народного
просвещения» - көннөру аата «улахан оскуола» диэн илин тыа саҕатыгар турар оскуола этэ. Оттон
«аччыгый оскуола» диэн («церковно-приходская» Сергей Дъячковскай диэн элбэх оҕолоох, мин киһини
өйдуурум тухары көрбуппуттэн, саамай дъадакы, «буомурбут» аҕабыт (священник) дьиэтин таһы-
гар быыкаайык дьиэҕэ баара.
Мин улахан оскуолаҕа уһус кылааска киирбитим. Учууталбыт Евгений Ильич Сухонин диэн
биэлсэр (фельдшер) оҕонньор уола этэ. Учууталбыт ылбаҕай, дъону кытта кэпсэтиэн олус баҕарар
буолан баран, биир да тылы сахалыы билбэтэ моһуоктуура. Чыпчылыҥныы-чыпчылыҥныы, муннунан
хаҥсырыйа-хаҥсырыйа дьону кытта кэпсэтэн көрөрө да, туох да туһа тахсыбат этэ.
... Оскуолабыт туорт кылаастаах диэн ааттанара. Ол кылаастар билигиҥҥи курдук тус-
туспа хоско уөрэммэт этилэр. Бары биир кыра соҕус хоско симиллэн олорорбут, биир учуутал бары-
бытын уөрэтэрэ. Туорт эрээт паарта баара, онно уҥа диэкиттэн ааҕан, маҥнайгы эрээккэ тердус
кылаас, иккис эрээккэ - уһус кылаас, уһускэ - иккис, бэстилиэнэйгэ - төрдус эрээккэ бастакы кылаас
этэ. Оҕо бэрт аҕыйаҕа, барыта суурбэттэн эрэ тахса. Учуутал ыгыма бэрт, кини сахалыы билбэт,
оҕолор нууччалыы билбэттэр, туорт кылаас туомугар туөрт атыы уерэх буолан, ол дьыл бэрт
эрэйинэн уөрэммиппит. Учууталбыт ол дьыл, биир да оҕону сыспатаҕа буолан баран, дьэ «ыстырыыс
да накаас» киһи этэ».
Иннокентий Пухов ахтыытыттан

15