Page 18 - Бастыннартан бастакы

1
Үлэ дьоруойа
БУРЦЕВ ДАНИЛ ГАВРИЛЬЕВИЧ - ТАЙЫЛА ^ДДДЦДЦЩДд|ДДД|ДДДДД1
★ ★
1920 сылтан саҕалаан Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтуурга, кини экэниэмикэтин уон-
на култууратын өрө көтөҕүүгэ аналлаах РКП (б) Саха Уобаластааҕы кэмитиэтэ, Губревком саҥат-
тан саҥа дьаһаллары олохтообуттара. Ол курдук, сир салаата 1920 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр таҥара
дьиэлэрин, кулаактар сирдэрин национализациялыыр туһунан сокуону, алтынньы 20 күнүгэр сири
баайынан - кылааһынан көрөн түҥэтиини ууратан, саҥа систиэмэнэн үллэрэр балаһыанньаны би-
гэргэппитэ. 1921 сыл тохсунньуга бастакы холбоһуктаах хаһаайыстыбалары тэрийиини саҕалыыр,
чааһынай бас билиигэ сылдьар инбэнтээрдэри, уһанар дьиэлэри национализациялыыр, дьиэттэн
хотону араарыыны саҕалыыр туһунан уураахтары таһаарбыттара.
Ити дьаһаллары олоххо киллэриигэ улуус бастакы салайааччылара элбэх өрүттээх үлэни ыып-
пыттара. Уус Алдаҥҥа култуурунай тэрилтэлэри төрүттээччилэринэн оройуоҥҥа партийнай-ком-
сомольскай ячейкалары тэрийбит Н.Н. Окоемов уонна Н.Д. Мигалкин буолбуттара. Улуус бастакы
кулууба улуус управатын дьиэтигэр баара. Бу киэҥ-куоҥ дьиэ Томторго 60-с сылларга диэри турбута.
Манна 1917 сылтан саҕалаан, бастакы революционнай миитиннэр, мунньахтар ыытыллыбыт-
тара, испэктээкиллэр толоруллубуттара. Эмиэ бу дьиэҕэ 1923 сыллаахха кулун тутар 15 күнүттэн
Липятов кыһыл хамандыырдаах, Н.Н. Окоемов боломуочунайдаах кыһыл гвардия Петроградтааҕы
230-с пуолкатын штаба үлэлээбитэ.

Эргиллибэт эргэ олохтон:
«Ол дьыл мин аан-маҥнай «маевкаҕа» сылдъыбытым... Учууталбыт эрдэттэн биһигини
сэрэппитэ: «Быйыл биһиги 1-й маайы ылыахпыт, тыаҕа тахсан оонньуохпут», - диэн. Эргэлии
биэрибэй чыыһылаҕа, учууталбыт оскуола оҕолорун барытын муннъан, батыһыннаран таһаа-
ран, тыа саҕатыгар (оскуолаттан чугас) өр оонньоппута. Мин ордук учууталбынаан хаарынан
тамнаһан оонньообуппун өйдуубун... Хаар ууллан, чалбах тахсыбыт, тыаҕа да хаар аччаабыт
бириэмэтэ этэ.
Ол кун көр бөҕө буолта, туох да олус учугэйдик сылдьыбыппыт. Өйбуттэн билиҥҥэ диэри
арахсыбат. Ол эрээри, ол кун туох суолталааҕын, тоҕо биһиги уөрэхпитин быраҕан кэбиһэн,
тыаҕа тахсан ооннъообуппутун мин өйдөөбөккө хаалбытым.
Эппит курдук, ол сыл мин Бороҕон оскуолатыгар бэстилиэнэй дьылбын уөрэммитим. Ол саас
оскуоланы бутэрэн, куһуҥнутун куоракка городской оскуола (Высшеначальная городская школа)
диэҥҥэ уөрэммитим. Онтон ыла куорат оҕото буолбутум».
Иннокентий Пухов ахтыытыттан

1922 сыл тохсунньу ый 21 күнүнээҕи РКП (б) Политбюротун мунньаҕар В.И. Ленин Саха Ав-
тономнай Өрөспүүбүлүкэтин тэрийэр сөптөоҕүн туһунан тыл эппит. Ити сыл муус устар ый 27
күнүгэр БСКС Саха АССР-ы тэрийэр туһунан декретэ тахсыбыта. 1922 сыл ахсынньы ый 27 күнүт-
тэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри Бүттүүн Саха сирин Сэбиэттэрин Дьокуускайга буолбут
бастакы сийиэстэригэр Саха АССР тэриллиитэ букатыннаахтык быһаарыллыбыта. Онон Саха сирэ
бэйэтин экэниэмикэтин уонна култууратын бэйэтэ көрүнэр бырааптаммыта.
Сэбиэскэй былаас тыа хаһаайыстыбатыгар, аһылык боппуруоһун быһаарыыга ыытар бастакы
дьаһаллара copox өттүнэн үчүгэй түмүктэрдээх эрээри, нэһилиэнньэ олоҕо өссө да ас-таҥас, олох-
дьаһах, санитарнай өттүнэн ыарахан этэ. Ону улуус оччотооҕу салайааччылара, актыбыыстара таба
өйдөөн, бэйэлэриттэн тутулуктаах егтүгэр сөптөөх дьаһаллары ылбыттара, итиэннэ тыа хаһаайыс-
тыбатын бүтүннүүтүн сыыйа холбоһуктааһын суолугар киллэрэргэ наада буолар маҥнайгы мате-
риальнай базаны бэлэмнээбиттэрэ.
«Автономная Якутия» хаһыат 1924 сыл кулун тутар 6 күнүнээҕи нүөмэригэр Мүрүгэ бастакы
бибилэтиэкэ тэриллибитин туһунан суруллубута. 1924 сыллаахха олунньуга Томтор оскуолатын

16