Page 63 - Бастыннартан бастакы

Үлэ дьоруой;
БУРЦЕВ ДАНИЛ ГАВРИЛОВИЧ - ТАЙЫЛА
★ ★
Холкуоһунай тутул бигэтик киириитэ тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын түргэтэппит. Сыллата
ыһыы сирэ кэҥээбит, сүөһү ахсаана элбээбит. Хороҕо оскуола, дьааһыла-саад, балыыһа, ааҕар
балаҕан тэрилтэлэр үөскээбиттэр. Алаас, үрэх ахсын тарҕанан олорбут саха дьоно Чараҥ, Майаҕас,
Мындааба бөһүөлэктэри тутан барбыттар. Маны кытта, нэһилиэккэ үөрэҕэ суох араҥаны үөрэтии
соруга киэҥник туран, биирдиилээн ыаллар дьиэлэригэр улахан дьону ааҕарга-суруйарга үөрэтии
тарҕаммыт.
Ону, Уус Алданнааҕы архыып 26-с пуондатын, 1-кы опиһын, «Хоро нэһилиэгин уонна холкуос-
тарын 50 сыллаах историялара. 1930-1980 сс.» 180-нус харайыытыгар көрөбүт: «Нэһилиэк үрдүнэн
лик-пууҥҥа 82 эр киһи, 71 дьахтар, барыта 153 киһи үөрэниэхтээҕэ. Олортон биирдии холкуоста-
рынан үөрэтии көрдөрүүлэрэ: «Кыһыл Маяк» — 32 эр киһи, 23 дьахтар, барыта 55 киһи. «Кыһыл
агроном» — 6 эр киһи, 2 дьахтар, барыта 8 киһи. «Хатыҥ Сыһыы» — 16 эр киһи, 16 дьахтар, барыта 32
киһи. «Куотука» — 8 эр киһи, 9 дьахтар, барыта 17 киһи. «Ыйдарыы» — 8 эр киһи, 5 дьахтар, барыта
13 киһи. «Нэлим» — 5 эр киһи, 2 дьахтар, барыта 7 киһи. Онон 21 киһи үөрэххэ хабыллыбакка хаал-
быттар. Култуурунай өрөбөлүүссүйэ тыа сиригэр хайдах гарҕанан испитэ итинтэн арылыччы кос­
тер». Бу аҕам холкуоһу салайартан үрдээн Хоро нэһилиэгин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээ-
тэлинэн 1933-1935 сылларга үлэлээбит кэмнэрэ.
1934 с. олунньу 13 күнүгэр Хоро нэһилиэгин Сэбиэтэ кылгас болдьох иһигэр ыытар соруктарын
олоххо киллэрбитин иһин, холкуостары тэрийэн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспитин уонна холкуос-
таахтар олохторун тупсаран, үгүс өрүттээх үлэлэр барбыттарын сыаналаан, аҕабын Саха АССР Киин
Ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Н.Д. Субуруускай илии баттааһыннаах сыаналаах бириэ-
мийэнэн - бэлисипиэтинэн наҕараадалаабыттара. Ону 1935 с. аҕам «Красная Якутия» санаторийга
эмтэнэ сыттаҕына, ийэбинэн аймахпыт Н.Н. Шеломов таһааран туттарбыт. Онно аҕабын бэлиси-
пиэти тэбэргэ саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, суруйааччы, поэт, драматург
А.И. Софронов - Алампа үөрэппитэ эмиэ биир кэрэ кэпсээн, уостан түспэт номох буолбута. Аҕам
бэлисипиэти ол кэмтэн ыла көлө оҥостон, 84 сааһыгар диэри тэппитэ.
1935 с. кулун тутар 6 күнүгэр тахсыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи «Кыым» хаһыакка С. Сиидэрэбэ
суруйбутуттан киллэрэбин: «1934 сыл түмүгүнэн Д.Г. Бурцев бэрэссэдээтэллээх Хоро нэһилиэгэ
Бүтүн Россия үрдүнэн биллэриллибит куораттар, сэлиэнньэлэр, нэһилиэктэр Сэбиэттэрин куонку-
рустарыгар киирсэн, инники күөнтгэ тахсыбыта.
1934 сыллаах сэбиэттэр куонкурустара бары хаһаайыстыбаннай, бэлитиичэскэй хампаанньалар
соруктарын толорууга сүүнэ улахан ситиһиини оҥорбуттара. Куонкурус сэбиэттэр бэйэлэрин куо-
раттарын, нэһилиэктэрин, бөһүөлэктэрин, холкуостарын салайыыларыгар суолтатын улаатыннар-
быта. Сэбиэттэр сиэксийэлэринэн уонна дьокутаатскай бөлөхтөрүнэн үлэни ыыттаран, холкуос-
таахтар, холкуостаах дьахталлар актыыбынастарын үүнэн иһэр көхтөрүн боройусуостубаннай уонна
уопсастыбаннай үлэлэргэ сатаан түмтүлэр».

Үдэтин үрдүкү сыанабыда
Ити ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы куораттар, сэлиэнньэлэр, нэһилиэктэр Сэбиэттэрин
күрэхтэрин түмүгүнэн аҕам 1935 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Клин Си­
тэриилээх Кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ М.И. Калинин илии баттааһыннаах «Үлэ Дьоруойа» Бочуоту-
най Грамотаны ылар чиэскэ тиксибитэ. Грамота, хальпг лаахтаах кумааҕы буолан, кыһын ахсынньы
ый саҕана куораттан ыыппыттара тоҥон, үлтүрүйэн кэлбитин туһунан аҕам кэпсээбитэ. Үлтүрүйэ
бысталаммыт грамотаны биир-биир самсыы тутан ааҕан баран, Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Си­
тэриилээх Кэмитиэтиттэн кэлбитин, өссө Калинин курдук киһи илии баттаабытын бэккиһии
санаабыт. Ол санаатыгар эбии, кимҥэ да итинник үрдүк наҕараада кэлбитэ иһиллибэтиттэн уонна
оройуон салалтата «туту да билбэт» курдуктарыттан аҕам ыйыта-сураһа барбатах. Онтон 1938 сыл­
лаахха «Социалистическай Үлэ Дьоруойа» диэн анал аат олохтонон, Ленин уордьана уонна Кыһыл
Сулус туттарар буолбуттарыттан, кини «Үлэ Дьоруойа» грамотатын «көннөрү грамотаҕа» тэҥнээн,

62