Page 109 - Они защищали Москву

манныгы этиэхпин бадарабын. Ол хайдах истэр тухары бийиги армиябыт чугуйар, немец-
даданы ахтылыннадына табыллыыйы. Мин тэр Москва аттыгар ыга анньан кэлбит кэмнэрэ
адам бииргэ тереебуттэрэ ague уол, икки эбит. Саллааттар ортолоругар да оччолорго араас
кыыс этилэрэ. Кинилэртэн биэс уол колхозка санаалаахтар бааллара чахчы. Холобур, бэл, сал-
улэлии сылдьан сэриигэ барбыттара. Ону лаат уопсай хочуолун кэйиэдин былдьасыйан,
араас докумуоннарга, хомуурунньуктарга ус охсуйан-этийэн туруу баара эбитэ уйу. -Э-тэргэ
бииргэ тореобуттэр сылдьыбыттарын курдук дылы, ким куустээх куннуур кэмнэрэ бааллар
кордерен суруйаллар. Итини мин сыыйа дии эбит. Биир ускэл, икки миэтэрэ холобурдаах
саныыбын. Ол бырааттыылар ааттара бу баал- саллаат содотодун оннук айбардыыр эбит. Ону
лар: Улахан Ньукулай (мин адам), Киргиэлэй, биирдэ мунугуур уйукка тиийэн буолуо,
Кыра Ньукулай, Байбал уонна Седувт. Ити уо- киэйээн'ни айылыкка, мин адам ол киэбирбит
латтартан Киргиэлэй, Кыра Ньукулай уонна саллааты синньигэс биилиттэн ылар да, кураанах
Байбал сэрии толоонугар сурада суох хочуолга тебетун оройунан угар. Тула турбут сал­
суппуттэрэ, улахан Ньукулай, Содуот этэннэ лааттар сойуйан кэннилэринэн чинэрийбиттэр,
эргиллэн кэлбиттэрэ. Адам колхозка бастын' чуумпуруу буолар. Биир биллибэт куустээх сал­
сылгыйытынан улэлии сылдьан армияда бар- лаат баарыттан улаханнык сойуйан хаалаллар.
быта. Иркутскай уобалас Мальта полигонугар Ити кэмтэн ыла нуорма хаайытыгар биир дойду-
кылгас байыаннай бэлэмнэниини баран, пуле­ лаахтара тиийинэр буолбуттар. Ол эрээри адам
метчик буолар. Сэриигэ маннайгы сурэхтэни- нуучча саллааттара боростуойдарын, улэйиттэ-
итин 1941 сыллаахха Москва тайыгар ылбыта. рин, хорсун сэриийитгэрин элбэхтик астынан
Ол курдук, фашистар Москва куоракка тоду сэйэргиир буолара.
ааггнаан киирэ турар кэмнэригэр, Калинин- - Адан' армияттан теннен ийэн быраатын
скай фронт 375-е дивизиятын 1172-е стрелко- керсе туспут диэн кэпсииллэрэ. Ол керсуйуу
вай полкатыгар пулеметчигынан ыарахан, ха- туйунан туту этиэн' этэй?
ан тохтуулаах кыргыйыыларга кыттар. Кини - Адам дойдутугар тимир суолунан айаннаан
дивизиятын генерал-лейтенант Н.А. Соколов истэдинэ, Иркутскай тимир суолун вокзалыгар,
хамаандалаабыта. Маны барытын адам тус до- арай, бииргэ тереебут убайа Седует баар буола
кумуоннара туойулууллар. Бу дивизия сас- туйэр. Кини сэриигэ баран ийэр эбит. Седует
таабыгар Саха сириттэн, ол ийигэр Тааттаттан туох да дорообото-дыраастыйа суох: "Оо, дьол-
элбэх кийи сэриилэспит. Онтон 1942 с. уунэр. бун, быраатым тыыннаадын керер куннээх
Олунньу ый 11 кунугэр Ржев куорат чугайыгар эбиппин. Аны одолорум барахсаттар хоргуйан
Паново - Овсянниково - Усово диэн сирдэри елбет буолбуттар", - диэн марылаччы ытыы-
босхолуурга фашистскай эсесовецтар СС ытыы быраатын кууспалаабыт. Седует сордоох
"Райх" диэн талыллыбыт ойуобай чаастарын дойдутуттан тэлэйийэн ийэн одолорун туйунан
утары сэриигэ кыргыйа сылдьан, ханас или- тейелеех санаабыта буолуой?! Уйуннук, дуойуйа
итигэр, ойодойугар ыараханнык баайырар. сэйэргэйэр тугэн биэрбэтэхтэр. Сотору поезд
Дьинэр кини баайырыыта улахана бэрг сэриигэ барар дьону тиэнэн хон нубутунан бар-
буолан, ейун сутэрэн сэрии толоонугар хаалы- быт... Онон харах уулаах сойуччу керсуйуу
ан сеп этэ. Ону бийиги теруур быабыт тартада буолбут этэ.
буолуо, кинини кытта бииргэ сэриилэйэ Дойдутугар эргиллэн кэлэн баран, улахан­
сылдьар, кэлин аатырбыт снайпер, Советскай нык ыарытыйдар да, улэ уейугэр туспутэ. Кини
Союз Геройа Ф.М. Охлопков уонна кини бы- хайан да улэтэ суох сатаммат этэ. Дьон бас-
раата В.М. Охлопков - Opohy Байылай буо- тына, уерэхтээдэ сэриигэ баран хааланнар
ланнар сэрии толоонуттан буланнар, санчаас- ман най кэллэдин утаа сынньана туйээт, колхоз
ка тайааран биэрэллэр. Онон тыыннаах орду- председателинэн, онтон адыйах бириэмэдэ сэ-
бут. Бу иэдээннээх кыргыйыыга сахалартан биэтинэн улэлээбит. Кэлин ити улэлэртэн бос-
И. Кусотов, М. Попов диэн саллааттар холонон баран, колхозка сылгыйытынан сылдь­
елбуттэр. Адам ыараханнык баайыран госпи­ ыбыт. Хас да сыл буолан баран, колхоз правле-
таль бедену кэрийэр. Тийэдэр Уфа куоракка ниетын уураадынан адабытын почта тайааччы-
госпитальга сытан баран инбэлиит буолан, 1942 нан аныыллар. Уолбаттан Таатта Тердугэр диэ-
с. азырдьах ыйын 23 кунугэр сэрииттэн босхо- ри нэдиэлэдэ устэ атынан почта тиэрдэр этэ.
лонон дойдутугар утаарыллар. Манна пенсияда тахсыар диэри улэлиир.
- Армияда сулууспалыы сылдьан, биирдэ - Николай Николаевич, адан' одолоругар
дьон но алдас кууйун кордерен кэбиспит диил- сыйыана хайдах этэй? Ити туйунан эйиэхэ туох
лэрэ. Ол туйунан айадастык кэпеээбэт сурах- ейдебул хаалбытай?
таада. Эн тереппут одото буоларын- быйыыты- - Адам барыбытыгар сыйыана биир эриэ-
нан билэр буолуохтааххын... дэхеи этэ. Кебуелуу, санара сылдьыбат этэ.
- Оннук биир тугэн тахса сылдьыбыт. Сэрии Ogogo илиитин кетехпутун ейдеебеппун.
ман найгы сылларыгар дьон ейе-санаата алдьам- Кыыйа Клавдия (саайын тухары детсад
мыт, тыйыйырбыт кэмэ буолуохтаах. Буолумуна, улэйитэ) этэр буолара: "Адабыт уерэхтээдэ эби-

105