Page 1 - Саха сирэ
P. 1
I
№19 (6159) 2019 с. ыам ыйын 23 күнэ «Саха сирэ» хаһыат www.edersaas.ru
8 САХАСААРЫНА
Саха судаарыстыбатын маҥнайгы уопсастыбаннай диэйэтэллэриттэн биирдэстэр:
2016 сылга «II Лөгөй» диэн аат- БЫҺААРЫЫ
танан тахсыбыт Уус Алдан 2-с Василий Никанорович Леонтьев
Лөгөй нэһилиэгин устуоруйата (1895-1932)
суруллубут кинигэни хомуйан Саха бастакы
үөрэхтээхтэ-
оҥорорбор, биһиги дойдубутугар
рин баһыйар
үөскээбит улахан уопсастыбан үгүстэрэ учуутал
уонна юрист идэ-
най диэйэтэл — Василий Никано- тин баһылаабыт-
рович Леонтьев туһунан интэри- тара. Ол аата саха
норуота, үөрэх сис-
ниэтинэн көрдөөн көрбүгүм да, тиэмэтигэр уонна
суут тэрилтэлэ-
олох кэмчи суруллуу баарыттан
ригэр үлэһиттэри
сөхпүтүм. Арай, кинигэни оҥорон бэлэмнээн, кинилэр күүстэринэн бэ-
йэтин быраабын уонна көҥүлүн ту-
бүтэриим саҕана, Василий Про руорсар сыалы хара маҥнайгыттан
тодьяконов тэлэбиисэргэ кини туруоруммут эбит.
Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бил-
туһунан, Ойуунускайы уонна либит, мындыр өйдөөх, норуотта-
рыгар үтүмэн үтүөнү оҥорон хаал-
Аммосовы кыттатэҥбаайыылаах
ларбыт дьин* чахчы саха саарынна-
киһи буоларын, балачча уһуннук ра үөскээн тахсыбыттара. Дойдубут,
өрөспүүбүлүкэбит устуоруйатыгар,
ырытан кэпсээтэ. сайдыытыгар суду кылааттарын кил-
лэрбиттэрэ, Саха сирин сайдыытын
туһугар үлэлээн, айан-тутан ааспытта-
ра. Кинилэр дьоһун олохторун сиһилии
Бу улуу киһи олорбут олоҕо арыллан, кинигэҕэ үөрэтэн, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ үтүө
киирэр буолбутуттан, үөрүүбүн кытта сарсыҥҥы- холобур буолалларыгар тириэрдэр -
тыгар төлөпүөнүн булан кэпсэттим. Василий ытык иэспит.
Никитич кэбэҕэстик, үөрбүт курдук көрдөһүүбүн Бороҕон улууһун Үгэлээх нэһилиэ-
ылынан, сарсыҥҥы күнтэн мин дьиэбэр үлэлиир гин дьадаҥы дьиэ кэргэниттэн үөрэх-
усулуобуйа баарынан, болдьостубут. Саха үгүс тэнэн тахсыбыт Саха сирин оччотооҕу
көлүөнэ устудьуоннара улаханнык убаастыыр хараҥа үлэһиттэрин ортотугар култуу-
учууталлара 80-тан тахсыбыт эрээри, өссө да үлэ- рунай-сырдатар үлэни тэрийбит, «Саха
лии сылдьара. Онон, хаста да төхтүрүйэн үлэ- омук» уопсастыба бырабылыанньа-
лээн, бу суруллубуту оҥорбуппут. тын бэрэссэдээтэлинэн уонна бу уопса
Василий Никитич устудьуоннуу сылдьан стыба иһинэн үлэлиир бастакы фило-
дипломной үлэтин В.Н. Леонтьев олоҕун, үлэ- софскай куруһуок салайааччытынан киэнэ улахана, уһууттарыылааҕа», өндөс кэбиспит аһары өйдөөх, аарыма талаан-
тин чинчийэн көмүскээбит. Онон оччолортон үлэлээбит дэгиттэр сайдыылаах, киэҥ, кынан, өрө көрөн олорон: наах Алампа Соппуруонап:
саҕалаан, кини туһунан кинигэ оҥорор былааннаах дириҥ билиилээх Василий Леонтьев Сүдү омуктар Күөрэйиэхтэрэ
муспут матырыйаала баһаам эбит. «Олортон саха норуотун устуоруйатыгар биир Сүргэспит сүлүһүннэрэ Умнуллан хаалбыт киһи уҥуохтара.
хасыһан саамай сүмэтин ылан, бэлиэтэнэн кэлэ- улахан миэстэни ылар. Сүүттэриилээх өйдөөх Оччоҕо ...
бин», - диэн күлэ-күлэ эппитэ. Илиистэргэ бэ- Сүтүк омук оҕотун Халыҥ хаар анныттан
лиэтэммитин үрдүнэн элбэх көннөрүү, эбии - бэ- Сүрүн-кутун Хайы үйэтээҕи дьон,
йэтэ эрэ быһааран көрөр бачах курдук киирбит Сүүдүтэн көтүө буоллаҕа дуу?.. Ойон туран
буолара. Ол эрээри, оҕуруо курдук чуолкой буочарда- КЫЛГАС БЭЛИЭТЭЭҺИННЭР Манан буоллаҕына, Охсуһууга барыахтара...
аҕа көстөрө. 2015 сыл саас ити бэлиэтээһиннэ- Мас курдук олорон хаалымыаҕыҥ...
ринэн сирдэтэн, өйүттэн лиэксийэ ааҕар курдук Сурук-бичик тарҕана илигинэ, Саха Аны биирдэ дьүһүк кубулунан, Туохха даа тойон -
этэн биэрэн бэчээттэппитэ. киһитэ Орто дойду олоҕун-тойун олоҥ- Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ... Норуот, норуот!
Хаар маҥан баттаҕын өрө тароаммыт, хоҕо киллэрэн быһаарбыта быданнаабыт Кинилэр диэтэх дьон Норуоттан тутуһуҥ
саар тэгил унуохтаах, эттээх-сииннээх эрээ курдук этэр (этинэр) эбит. Бэйэлэрин киэнин - Норуокка туһулааҥ!» - диэн үөскүүр
ри: «Атаҕым ыарыыта эмискэ булан эрэйдээтэ” Киһи иннигэр киһи баара. Саха сири- Үтүө үөрэхпитдиэн ааттыыр ыччатыгар сүрэҕин сүдү баҕатын этэ дьи-
- диирэ. Мааны майгылоах, хоп курдук интэли- гэр “Сахалар сойуустарын” тэрийэн, аан Сэттэ уон сэттэ эһиппитэ.
гиэнниин күлэ-үөрэ чэй иһэ-иһэ, бэркэ тапсан, 9 кун бастаан, национальнай-босхолонуулах Дьиибэ дьибилгэттэрин... Бу улуу дьон кэриэс-хомуруос тыл-
олус таһаарыылаахтык, айымньылоохтыкүлэлээ- хамсааһыны оҥорбут ыччата Василий Аҕыс уон аҕыс ларын саҥа үөскээбит үйэҕэ сал-
биппит. А4 кээмэйдээх, 750 страницалаах улахан Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр 1907 Араас албастарын... гыы сайыннарар соруктаах Ойуунускай,
кинигэ 2016 сылга оҥоһуллан тахсыбытын кэннэ, сыллаахха ыраахтааҕы суутун иннигэр Тоҕуһун тоҕус Омуоһап, Бараахап ааттарын кытта
киниэхэ бэлэхтээбитим. Бу да кэннэ, төлөпүөнүнэн омук-омукка судургута суох сыһыанын Кудай кубулҕаттарын тэҥҥэ суруллар, тэҥ судаарыстыбаннай
билистэҕим оайы, хомойуох иһин, балыыһа киһитэ туһунан быһаарыы биэрбитэ баар: “Якуты Куудьуйан ылан, өйдөөх, Бороҕонтон (II Лөгөйтөн) төрүт-
буолан испитэ... Улахан учуонай бу сүдү суолта- не пришельцы, а исконные местные жите Буор куппутун буҕатытыаҕыҥ... тээх Василий Леонтьев билиҥҥи бэчээккэ
лаах бүтэһик үлэтэ соҕотох биир нэһилиэк ли; русские пришли к ним, отобрали у Итиччэлэргэ буоллаҕына, киэҥниктарҕанан биһирэнэ илик.
кинигэтигэр эрэ киирбитэ ситэтэ суоҕунан, них землю и обложили разными податя Кинилэр диэтэх дьон
татымынан, дьонун-норуотун киэҥ билиитигэр ми ... Нет, русские не оказались для яку Кэлбиттэрин иһин, ОЛОҔУН, ҮЛЭТИН ТУҺУНАН
махтолы кытта таһаарарга сананным. тов старшими братьями, а явились опе Тиис тиискэ,
Уус алданнар Василий Леонтьевпыт туһунан кунами, как они называли себя в старин Муос муоска, Василий Леонтьев 1895 сыллаахха
кинигэ оҥорон сырдатан, сүдү дьон кэккэтигэр ных документах, над осиротевшими деть Туйах туйахха буоллаҕына, кулун тутар 5 күнүгэр Бороҕон улууһу-
туруоруохтаах соҕотох киһибитин сүтэрдибит. ми и поступали с ними, как со сирота Онтон анараа өттүгэр - гар II Лөгөй нэһилиэгэр, таҥара үлэһи-
Василий Никитич бу суруйан хаалларыытын - ми” (Отчет о судебном заседании по делу Айыҥат хаан анабыла, тин (дьякон) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
кылоат кэриэтэ сыаналыыбыт. о “Союзе Якутов”. Речь обвиняемого В.В. Таҥха хаан таҥхата, Төрүччүтэ, миитэрэпкэтэ көстө илик. Ийэтэ
Никифорова. - Якутский край. 1907 г., 10 Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор эрдэ өлөн, оскуолаҕа мөссүйүөҥҥэ оло
Мария СЕРГЕЕВА, ноября). - диэтэҕэ. («Ойуун түүлэ” 1910 с.). рон үөрэммит. Оскуола кэнниттэн аҕатын
РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Ити кэнниттэн, саха бастакы иччилээх «Норуот күүһэ - көмүөл күүһэ” диир кытта Дьокуускайга киирсэн, куораттааҕы
СӨ бэчээтин туйгуна. тыллааҕа, В.Н. Леонтьев этэринэн, «поэт саха. Норуот, туруннаҕына, тугу барытын духуобунай семинарияны бүтэрбит. 1917
тоҕо солоон барыан сөбүн туруору этэн
сыллаахха үөрэҕин Томскайдааҕы судаа-
