Page 129 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

.... = = = Хоро нэһилиэгин историята = = ................................... =.

Сэрии сылларыгар аас-туор олох бүрүүкээбитин үрдүнэн нэһилиэк үлэлээн иитиллээччилэрин
өһөгөйдөөх өстөөҕү үлтүрүтүүтэ дьиҥ чахчы патриотическай өйүнэн-санаанан үлэлээн, ити кы-
таанах сыллары туораабыттара. Маныаха коммунистическай партия немецкэй халабырдьыттары
утары хааннаах хапсыһыыга советскай государство чахчы кыайыылаах тахсыахтааҕар бигэ эрэл-
лээҕин туһунан киэҥ өйдөтүү, пропагандистскай үлэни «ааҕар балаҕаннарын», «кыһыл муннук-
тарынан», дорҕоонноох ааҕыыларынан, хаһыаттарынан, листовкаларынан, лозуннарынан, пла-
каттарынан нөҥүо идейнай иитэр үлэ күүскэ турбута. Бу өй-санаа өтгүнэн нэһилиэнньэни өйдөтүү,
биир сомоҕо буолууга иитии, үлэ оҥорумтуотун үрдэтиигэ туһаайыллыбыт үлэни көҕүлээччи-
лэринэн уонна үлэҕэ быһаччы кыттан, үлэ күннээҕи нуормаларын толорууга уонна аһара толорууга,
оччотооҕу коммунистар уонна комсомолецтар баһылыыр-көҕүлүүр оруолу ылбыттара. Ол тү-
мүгэр үлэ онорон таһаарыыта 1940 сылы кытта тэннээтэххэ, сэрии биэс сылыгар үлэ оҥорумтуота
36% үрдээбитэ. Дьон патриотическай өрө көтөҕүллүүлэрэ үлэ бары көрүҥнэригэр көстүбүтэ. Ол
курдук нэһилиэк дьоно төһө да кырыымчык аска-танаска олордоллор, сэриилэһэр армияҕа бы-
һаччы көмөнү оҥоро олорбуттара. Ол курдук биһиги нэһилиэкпит заем сурутуутугар суруппут
суумаларын тута төлөөннөр, оройуоҥҥа бастакы миэстэни ыла сылдьыбыттара. Сэрии бастакы
сылларыгар биирдии үлэһит ортотунан 199 солк. 1944 сыллаахха 392 солкуобайы сурутан тута
төлөөбүттэрэ. 1941-1942 сс. колхозтаахтар биир үлэһиккэ ортотунан 233 үлэ күнүн сыл устата
аахсыбыттарын үрдүнэн, доход диэни үллэстибэтэхтэрэ. Анаардас ыйдааҕы 2,5-5,0 кг. лимиит
бурдуктарын сиэн сылы туорууллара. Ол үрдүнэн үлэҕэ көһүүннүк улуу сэрии сылларын саҕа-
ланыаҕыттан бүтүөр диэри, сэрии да кэннинээҕи кэмнэ тыа хаһаайыстыбатын араас салаа үлэлэ-
ригэр дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор саамай көхтөөх кыттыыны ылбыттара. Ол курдук сэрии
сылларыгар сүрүн үлэлэргэ, ыһыы, от, бурдук хомуурдарын курдук улахан хампаанньаларга, сүөһү
иитиитигэр ордук маассабайдык дьахталлар үлэлээбиттэрэ.
Аҕадойдуну көмүскүүр Улуу сэрии активнай кыттыылахтара 4 киһи боевой орденнарынан, 77
киһи боевой медалларынан, наҕараадаламмыттара. Тыылга уонна үлэ фроннарыгар бэйэни ха-
рыстаммат, үрдүк таһаарыылаах үлэлэрин, сэриилэһэр армияҕа моральнай уонна материальнай
көмөнү бары өттүнэн көхтөөх көмөнү оҥорбуттарын учуоттаан, сэрии сылларыгар «Кыһыл Ма­
як», «Нэлим» т/х артыалларыттан 85, «Хатын сыһыыттан» - 23, «Кыһыл Агрономтан» - 50, «Куо-
тукаттан» - 25, барыта- 183 киһи. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар «Килбиэннээх
үлэ иһин» медалларынан наҕараадаламмыттара. Маны таһынан сэрии сылларыгар тыылга, сэриигэ
уонна үлэ фроннарыгар үлэни барбыт уонна кэлэн сэрии сылларын баттаһа үлэлээбит Хоро нэһи-
лиэгин дьонноругар 52 киһиэхэ эмиэ итинник медаль удостоверениета бэрилиннэ.
Хоро нэһилиэгиттэн бу сэриигэ Орлов Иван оҕонньор дьиэ кэргэнитгэн ураты «Хатыҥ Сыһыы»
артыалтан Петрова Мавра Петровна эмээхсин үс уолаттара: Фома, Егор, Иннокентий Иванович
Петровтар бэс ыйын 28 күнүгэр 1942 с. ыҥырыллан бараннар, арҕаа фашистары кытта сэриилэһэ
сылдьан сэрии толоонугар охтубуттара. Ити курдук «Кыһыл Маяктан» ини-бии Андросовтар,
Николай, Константин Бурцевтар, Семен, Иннокентий Макеевтар, Захар, Петр Орловтар, Петр,
Николай Охлопковтар, «Нэлимтэн» Гаврил, Василий Тролуковтар, «Кыһыл Агрономтан» Яков,
Степан Петровтар өстөөх торҕон буулдьатыттан геройдуу охтубуттара.
Маны таһынан 1941-1942-1943 сс. улахан сут содулуттан уонтан тахса киһи хоргуйан өлбүттэрэ.
Ол иһигэр «Кыһыл Агрономтан» т/х артыалын чилиэннэрэ уонтан тахса киһи хоргуйан өлбүтэ.
Онно ордук хото Кычкиннар дьиэ кэргэтгэр быстыбыттар. Кинилэртэн 4 киһи, итини сэргэ билигин
биллэринэн Турантаев Николай /Күөччэх/, Ноговицын Влас Семенович /Кылааһай/, Иванов о.д.а.
Кинилэртэн сэттэ киһитэ Майаҕас арҕаа өттүнээҕи киһи унуохтаах кырдалыгар, онтон уратылара
«Анаҕаһыннаах» өтөхтөрүн умуһаҕар быраҕыллыбыттар /Стручкова Пелагея Гаврильевна
тылыттан/.
«Хатыҥ сыһыыттан» 1942 с. Стручков Данил Федорович (Хадаар) диэн оҕонньор эмээхсини-
нээн ааннарын бүрүйбүт кур тириилэрин сии сатаан баран, хоргуйан өлбүттэр /Петров Илья Ва­
сильевич ахтыытыттан/.
Атын колхозтарга, «Кыһыл Маяка», «Нэлимҥэ», «Куотукаҕа» итинник хоргуйан өлүү
тахсыбатах.
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар сут-кураан мэҥэстэн элбэх дьону өлөр өлүү
илдьэ барбыта. Бу кытаанах кэмнэ сытан биэрбэккэ эр санааны ылынан, сэрии, үлэ, тыыл
фроннарыгар дирин, истин махтал буоллун. Кинилэр онорбут геройдуу быһыылара үйэ саас тухары
өлбөөдүйбэккэ, история страницаларыгар кыһыл көмүс буукубанан суруллан, кэнэҕэски кэнчээри
ыччат сэһэнигэр киириэҕэ, ырыатыгар ылланыаҕа.

125