Page 125 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

: 11:::::::::::: Хоро нэһилиэгин историята............................................... ........... :
Хоро нэһилиэгэ 1940 сыл сэрии иннинэ барыта 1280 нэһилиэнньэлээҕэ. 1945 с. сэрии бүтэр сы-
лыгар 963 киһи хаалбыта. Ол эбэтэр сэрии сылларыгар 317 киһинэн көҕүрээбитэ. Нэһилиэккэ
сэрии сылларыгар чааһынай сүөһү эстэ сыспыта. Биир да капитальнай тутуу ыытыллыбатаҕа.
Чараҥҥа биир начальнай оскуола үлэлээбитэ. Оскуола интернатыгар 10 тулаайах оҕолор олор-
буттара. Кинилэр бука бары ис, тас таҥастара, атахтарын таҥаһа суоҕун кэриэтэ. Утуйар тангас
киһи иилэн ылбатынан эргэлэрэ. Кыһын таҥнар таҥастара суоҕа. Итини таһынан оскуола интер­
натыгар ылыллыбыт 20 оҕолор эмиэ итиниэхэ маарынныыллара. Дьэ, ол иһин 1945 с. балаҕан
ыйын 16 күнүгэр уон оҕоҕо характеристика оҥорон, оччотооҕу Саха АССР наркомпромугар акта
оҥорон түһэрбиттэрэ. Саха АССР совнаркомун солбуйар председателэ т.Корякиҥҥа заявление
түһэрбиттэрэ. Онно илии баттаабыттар: Хоро начальнай оскуолатын заведующайа Мигалкин
Василий Николаевич, учууталлар: Мария Васильевна Пухова, Екатерина Сергеевна Заровняева.
Хороҕо биир арыы собуота Чараҥҥа үлэлиирэ. Манна нэһилиэк биэс колхозтара үүтү, сүөгэйи
киллэрэн астаталлара. Колхозтар аайы ааҕар балаҕаннар, кыһыл муннуктар үлэлээбиттэрэ. Нэһи-
лиэккэ биир ааҕар балаҕан Майаҕаска баара. 1941 с. ааҕар балаҕан заведующайынан Бурцева
Парасковья Афанасьевна, кини кэнниттэн Крылов Семен Гаврильевич үлэлээбитэ. «Кыһыл маяк»
колхозка оҕо дьааһылата тэриллэн үлэлээбитэ. Сэбиэдиссэйинэн Бурцева Мария Васильевна, үлэ-
һитинэн Бурцева Татьяна Ивановна үлэлээбиттэрэ.

Хонуу үлэлэригэр
Сиртэн үүнүүнү ылыыга кураан содула улаханнык тэппитэ. Сир оҥоһуутун хаачыстыбата
төһө да үчүгэйин, үлэ оҥорумтуота үрдэтиллибитин иһин, сир үүнүүнү биэрбэтэҕэ. Оттуур
ходуһалары эрдэ бүтэйдэрин сабан, сүөһүнү мэччиппэт дьаһал күүскэ олохтоммута. Туораахтаах
культураҕа ыһыллар сиэмэ академик Лысенко ыйыытынан сылытыллан, яровизацияланан, эмтэнэн,
саас эрдэ кондициятыгар тиэрдиллэ ыраастанан, агрономическай дьаһаллары толору тутуһан,
ыһыыны 5-8 хонукка сир сиигин куоттарбакка сир сиигин саптаран, туйгун хаачыстыбалаахтык
ыһыллара. Ыһыы кэнниттэн сыыс оту ыраастааһын, аһынаны ранцевай опрыскивателларынан
сүгэ сылдьан гексохлорунан харса суох эмтэниллэрэ. Аһыҥаны аналлаах муҥха ийэтин курдук
таҥаһынан тигэн оҥорон баран муҥхаланара. Сиэмэҕэ түһэн олорор аһыҥалары түүнүн быа тардан
түһэриллэрэ. Хас биирдии уһун быаҕа иккилии киһи быаны икки өттүттэн тутан соһоллоро. Аны
туран, саамай күүстээх үлэ бурдук ыһыллыбыт эбэ киэҥ нэлэмэн бааһынатын тула, хас эмэ
километр усталаах, миэтэрэ аҥаара кэтиттээх, 80 см дириҥнээх, түгэҕэ кудумньулуу хаһыллар
аһына түһэр ханаабалара хаһыллыбыта. Маны хас үлэһит, оскуола оҕолоругар атаҕынан
хардыылаан күннээҕи нуорма - сорудах түҥэтэн биэрэллэрэ. Ол хаһыллыбыт ханааллар омоонноро
билигин да бааллар. Итинник ыарахан үлэлэр үүнүүнү ылар туһугар ыытыллаллара.
Сэрии сылларыгар ыһыы иэнэ кэҥэтиллибитэ. Ол курдук 1940 сыллаахха уопсай ыһыы 1267 га
буоллаҕына, сэрии биэс сылыгар ортотунан 1473 гааҕа тиэрдиллибитэ. Эбэтэр 206 гаанан элбээбитэ.
Ыһыыга туттуллар көлө ахсаана 1940 с. 369 эбит буоллаҕына, сэрии сылларыгар ортотунан 211
көлө үлэлээбитэ, эбэтэр 158 көлөнөн аччаабыта. Ити от аһылык тиийбэтиттэн сарбыллыбыта. Т/
культура валовай хомуура 1940 с. 3 581 ц, биир гааттан 4,11 ц хомуллубут буоллаҕына, ыһыы иэнэ
төһө эмэ үрдэтиллибитин үрдүнэн, сэрии сылларыгар ортотунан 1767 ц туораах бурдук хомуллубута.
1940 с. кытта тэҥнээтэххэ биир гааттан 4,11 ц сиэмэ хомуллубут буоллаҕына, сэрии сылларыгар
ортотунан 3,1ц үүнүү ылыллыбыта. Арай 1943 с. ардах түһэн күһүнүгэр арыый үүнүү ылыллан,
колхозтаахтар харахтарын өрө көрбүттэрэ, тыыннара уһаабыта, ити сыл т/к ыһыытыттан 5,8 ц
сиэмэ үүнэн, валовайынан 2959,9ц бурдугу хомуйбуттара. Нөҥүө сылыгар 1944 с. гааттан 6,11ц
сиэмэни хомуйан 3573ц бурдугу хомуйбуттара. Итинтэн ыла дьон өрүттэн барбыта. Хортуоппуй
уонна оҕуруот астарын үүнүүлэрэ намыһаҕа. Ол сүрүн биричиинэтинэн ньүөлсүтэргэ аналлаах
техника суоҕа. Онон айылҕа ууну төһө бэрсэринэн угуттанара. Арай «Куоһаҕаска» Митрофан
Бурцев «Чигир» диэн ааттанар, көлө тардар, улахан көлүөһэлээх, ол улахан көлүөһэтэ мае
куопсуктарга олордуллар, ууну ол куопсуктар хоруудаҕа баһан түһэрэннэр, онтон салгыы ханааба
устун уу сүүрэн оҕуруот аһын ньүөлсүтэрэ. Ити оччолорго уунан ньүөлсүтэргэ обургу техниканан
ааҕыллара. 1940 с. хортуоппуйтан уонна оҕуруот аһыттан 305 ц үүнүү, гааттан 40 ц ылыллыбыт
буоллаҕына, сэрии сылларыгар ортотунан 325 ц валовай үүнүү ылыллан, гааттан 22 ц эрэ хомул­
лубута. Техническэй культуралар ыһыыларыттан 1940 сыллаахха валовайынан 13 ц ылыллыбыт
буоллаҕына, сэрии сылларыгар баара суоҕа 12 ц ылыллыбыт.
Сэрии сылларыгар ордук күүстээх кураан 1941-42 сс. этилэр. Ити сылларга, 1941 сыллаахха т/

121