Page 217 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

..................... .................... I Хоро нэһилиэгин историята Г.......— ......................

тельство үгүс дьаһаллара ылыллыбыттара, эбии чинчийиилэр ыытыллыбыттара. «Бүлүү», «Эко-
логическай киин» курдук общественнай комитеттар, «САПИ» курдук дьоһуннаах финансовай
корпорация тэриллибиттэрэ.
Республика ыксаллаах быһыыга-майгыга государственнай комитетыгар үлэлиир кэмигэр Иван
Бурцев сир аннынааҕы ядернай дэлби тэптэриилэр ыытыллыбыт сирдэригэр практическай чинчи-
йиилэри аан бастаан 1993 сыллаахха оҥорбута. Кини салайбыт «Марха-93» диэн радиологическай
экспедицията уустук усулуобуйаҕа үлэлээн, «Кристалл» уонна «Кратон-3» диэн саахалламмыт
дэлби тэптэриилэр дьайыыларын сөпкө сыаналаабыта Россия Атомнай энергияҕа министерствота
дьаһал ыларыгар сүрүн төрүөтүнэн буолбута. Ити экспедиция отчуотун Россияҕа куттал суох
буолуутун Советын комиссиятын председателэ, академик А.В.Яблоков үрдүктүк сыаналаабыта.
Иван Семенович ити сылларга үлэтин биир түгэнинэн Саха правительствотын сорудаҕынан
ядернай дэлби тэптэриилэр матырыйаалларын экспертизалыыр государственнай комиссияны баһы-
лаан-көһүлээн Москваҕа 10 күн устата үлэлэтэн, кырдьыктаах түмүктэри онорторбута буолар.
Биһиги сөҕөрбүт диэн, кини Саха сирин, Россия Наукаларын академияларын уонна Россия атомнай
энергияҕа министерство™н физик, ядерщик учуонайдара, ол иһигэр уодаһыннаах дэлби тэптэ-
риилэри окорбут дьоннор, олус наадалаах докумуоҥҥа илии баттыылларын ситиһии. Иван Семе­
нович маннык үрдүк таһымнаах эргимтэҕэ хорсун, тулуурдаах, баһыйтарбат билиилээх, наада
буоллаҕына имигэс тактик буоларын көрдөрбүтэ. Үөһэ ахтыллыбыт докумуокка олоҕуран, ядер­
най дэлби тэптэриилэртэн киртийбит уонна уран рудалаах сирдэри чөлүгэр түһэриигэ анал про­
грамма оҥорон правительство өйөбүлүн ылары ситиспитэ. Кэлин ону Россия Атомнай энергияҕа
министерствотыгар ылыннарбыта. Ити программатын олоххо киллэрээри Россияҕа аан бастакы
аналлаах управление тэрийэн, билигин онтун салайан үлэлии-хамсыы сылдьар. Сибиир, Москва,
Санкт-Петербург биллиилээх учуонайдарын, Госдума депутаттарын кытта ыкса сибээһи олох-
тоото, кинилэр сиэрдээх сүбэлэриттэн да аккаастаммат. Биһиги киһибит үлэтин хайҕаан урукку
Советскай Союз Наукаларын академиятын вице-президенэ академик Л.А.Яншин «Якутия» уонна
«Наука в Сибири» хаһыаттарга быйыл анаан-минээн суруйбута.
Иван Семенович кэмчи тылынан ахтыллыбыт бу кэлиҥҥи сыллардааҕы үлэтигэр төһөлөөх
күүһүн-уоҕун, билиитин, дьулуурун биэрбитин, моһоллору туораабытын бары да бэркэ билэбит.
Бу иннинэ сүүрбэччэ сыл устата геолог быһыытынан Сахатын сирин уһаты-туора хаампыта,
үрэхтэрин оломнообута, хайалары нөнүөлээбитэ бэйэтэ туспа кэпсээн. Мирнэй куоракка олорон
«Кыым» хаһыакка собкорунан ананан үлэлэригэр журналист быһыытынан улахан дьоҕурдааҕын,
эргиччи билиилээҕин, итэҕэстэргэ эйэлэспэт принциптээҕин чахчы-бааччы көрдөрбүтэ. Дьиэк биэр-
бэт чахчылардаах, «ытарчалыы» ылар ыстатыйалары харса суох суруйан аҥардастыы хайҕа-
нан, түөстэрин таптана эрэ олорбут алмаас тойотторун уйаларыгар ууну киллэрбитэ, муҥнарын
ытаппыта, элбэхтик кынчарыллыбыта.
Иван Семенович үлэтин-хамнаһын ахтарбытыгар кини баҕарбыт баҕатын, санаабыт санаатын
ситиһэригэр ураты дьулуурдааҕын, толлору, кэтэмэҕэйдиири билиммэт ис туруктааҕын чорботон
бэлиэтиири наадалааҕынан ааҕабыт. Общественнай үлэтин, олоххо активнай позициялааҕын бэ-
лиэтээн аһарбатахпытына кэпсээммит тутах, ситэтэ суох буолара чуолкай. Кини үгүс ыстатыйа-
ларын, очеркаларын, араас информацияларын общественник быһыытынан таһааттарбыта. Аҕы-
йах сыллааҕыта Мирнэй улууһугар радиация тарҕаныытын туһунан үлэтэ туспа брошюра бы-
һыытынан таҕыста уонна специалистар үрдүк биһирэбиллэрин ылла.
И.Бурцев общественнай үлэттэн хаһан да туора турбат, эбии сүгэһэртэн куотуммат, билиитин-
көрүүтүн өрүү үрдэтинэр, норуоттар икки ардыларынааҕы, дойду иһинээҕи, республикатааҕы
симпозиумнарга, конференцияларга активнайдык кыттар, олорго тыл этэр, дакылааттыыр. Итини
барытын республика иһинэн радиацияҕа куттал суох буолуутун правительственнай комиссиятын
председателинэн солбуйааччынан үлэлээбитэ. «Бүлүү» уонна «Экологическай киин» чилиэнэ, но­
руоттар икки ардыларынааҕы радиологтар союзтарын сертификатын хаһаайына, «Саха-Черно-
быль» бырабылыанньатын чилиэнэ, Айылҕа харыстабылын министерствотын коллегиятын чилиэнэ
буолара бигэргэтэллэр. Бүтүн Россиятааҕы айылҕа харыстабылын өйдөбүнньүк мэтээлинэн, Бо-
чуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ, республикатааҕы телевидение уонна радио айылҕа ха­
рыстабылын сырдатыыга ыытар конкурстарын кыайыылааҕа.
Иван Семенович ити ситиһиилэрэ үрдүк дуоһунастаах урууларын-аймахтарын, доҕотторун
көмөлөрүнэн кэлбэтэхтэрэ. Саха сирин, Россия да учуонайдара кинини ылсар проблематын чуол-
кайдык билэрин, итэҕэтиилээҕин, дьаныардааҕын уонна дьоҥҥо сыһыана көнөтүн, кырдьыктааҕын
иһин сөбүлүүллэр, өйүүллэр. Санаан көрүҥ, Россия Атомнай энергияҕа министерствота курдук

213