Page 115 - Неизвестное название

разе Алексея Аржакова легко рассмотреть про­ теттар курдук эдэр дьону үөрэтэр оскуолалар
ницательного и бесстрашного якутского деятеля, биир кэлим ситимпэрэ олохтонор. Оннооҕор Дьо-
который еще тогда видел: Россия сильна богатой, куускайга урукку баар приходской, духовнай
просветающей провинцией, необремененными оскуолаларга эбии, 1808 с. уездтааҕы бастакы
непосильной данью народами. Бить по рукам да­ училище аһыллар. Онно 43 үөрэнээччиттэн са-
леких от Москвы народов, обирать их до нитки хата 9 этэ. (Майнов).
- значить бить по могуществу Российского госу­ Ити училище кэнниттэн аһыллаллар: 1819 с.
дарства. Представитель якутского народа пони­ - духовнай приходской училище, 1826 с. - Дьо-
мал это двести с лишним годов назад, мы сегодня куускайга хаһаактар оскуолалара, 1829 с. өссө
не можем осознать очевидное». биир гражданскай училище, Халымаҕа, Бүлүүгэ
Сэһэн ити петиция суругар Саха омуга ин- хаһаактар оскуолалара, 1838 с. - Өлүөхүмэҕэ
никитин сайдар суола-ииһэ дьонун сэргэтин гражданскай приходской училище. 1860-с сс.
үөрэхтээһиҥҥэ буоларын дириҥник өйдөөн, Дьо- бүтүүлэригэр Дьокуускай куоракка эр дьон про-
куускайга үөрэх кыһатын аһан, олохтоох омук гимназияларын дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирэр.
ыччатын үөрэтэн, атын омуктары кытта бииргэ Үөрэх саҥа дьиэтин аһыы үөрүүлээх күнүгэр
сайдалларын ситиһэргэ туруорсубута. Онно Ар- прогимназия директора К.Л.Яковлев мустубут
жаков училище тэриллиитэ «Россия суругар-би- дьоҥҥо туһаайан маннык өлбөт-сүппэт тыллары
чигэр, наукаларга үөрэтэргэ, үтүө быһыы-майгы, эппитэ: «День открытия прогимназии в Якутске
итэҕэл сабыдыала улаатарыгар, хараҥа күүскэ ...навсегда останется незабвенным и не послед­
үҥэр-сүктэр санаа, ньүдьү-балай быһыы, иччигэ нее место займет на страницах якутской лето­
сүгүрүйүү суох буоларыгар, обществоҕа, суда- писи. Да, господа, для кого дорого просвещение
арыстыбаҕа, аймах-билэ дьону үөрэхтээһиҥҥэ истинное, тот вполне поймет важность этого дня
сулууспалыырга наада» диэн суруйар. «Кэнэҕэс и надолго-надолго запечатлеет его в памяти, как
ити дьон киһи-аймахха, государствоҕа сулуу- начало искоренения глубокого невежества, нача­
спалыыр, биир дойдулаахтарын иитэр-үөрэтэр, ло борьбы света с мраком и торжество первого
өй-санаа дьоллоох уларыйыыларыгар тиэрдэр над последним...»
дьон буолуохтаахтар» диир. Эр дьон прогимназияларын дьиэтэ Саха нору-
Сибиир историятын үөрэппит дьон Сиби- отун олоҕор оҥоруохтаах ытык миссиятын, олох
ир кыра омуктара нууччалардааҕар үөрэххэ аҕыйах сыллаахха диэри тохтообокко толорбута.
тардыһыылара күүстээх этэ диэн биирдэ эрэ Оттон оччолорго бүтүн Саха сирин үрдүнэн орто
бэлиэтээбэтэхтэрэ. Холобур, Серафимович са- таһымнаах билиини биэрэр соҕотох тэрилтэ этэ.
халар XVIII үйэҕэ правительствоттан оскуола Прогимназияны бүтэрбиттэр үрдүк бэлэмнээх,
аһарга көрдөспүттэр. Дьокуускай семинария- киэҥ билиилээх дьон буоланнар тута тыаҕа, ку­
та эмиэ кинилэр дьаныһан туруорсууларынан оракка учууталлыыллара, суруксуттууллара, го-
аһыллыбыта, диэн суруйан хаалларбыт. [Ще­ сударственнай, чааһынай тэрилтэлэри салайар
глов, С. 152]. Оттон ол кэмҥэ Сибиир куорат- кыахтаналлара. Саха бастакы көлүөнэ үөрэх-
тарыгар тойон-хотун өттө «үөрэх тарҕаннаҕына тээхтэрэ бүүс бүтүннүү бу дьиэттэн үөрэхтэнэн,
үҥсүү-харсыы, хоп-сип эрэ элбиэҕэ» диэн оску- Саха сирин киэҥ киэлитигэр сырдыгы-билиини
оланы аһары утарсыбыт, аһыллыбыт оскуолала- тарҕата туруммуттара.
ры саптарбыт чахчылара үгүс. Дьэ, итинник, саха сатаан санаабат сүҥкэн
Сэһэн Ардьакыап үөрэҕи туруорсар кэми- уларыйыылардаах сүдү кэмигэр Саха сиригэр
гэр Россияҕа үөрэхтээһини тарҕатыыга бил- үөрэх, үөрэххэ талаһыы саргылаах сарсыар-
лэр-көстөр улахан уларыйыылар бэлиэтэнэл- дата саҕаламмыта. Ол туһунан «Сибирская
лэр. Ол курдук, 1802 с. Норуот үөрэҕириитин почта» хаһыат 1817 с. бу курдук суруйбут:
министерствота олохтонор. Ону кытта тэҥҥэ «Үгүс сахалар, үөрэх туһатын өйдөөн, оҕоло-
үөрэхтээһиҥҥэ улахан хамсатыылаах дьаһаллар рун нуучча тылын, науканы биллэрээри, кэлин
тахсаллар. 1804 с. «Үөрэх тэрилтэлэрин тэрий- кинилэр улуустарга атын оҕолору үөрэттиннэр
ии балаһыанньата» бигэргэнэр. Онно олоҕуран диэн училищеҕа биэрэллэр». [Афанасьев В. Ф.
дойдуга аан бастаан, бэйэ-бэйэлэрин толорсон, Школа и развитие педагогической мысли в
ситэрэн-хоторон биэрэр: приходской уонна уезд- Якутии, С. 123].
най училищелар, гимназиялар уонна универси-