Page 624 - Дүпсүн сирэ

Түмүк тыл
«Бичик» национальнай кинигэ кыһатын «Саха сирин нэһилиэктэрэ» серия-
тыгар бэчээттэнэн күнү көрбүт «Дүпсүн сирэ» диэн ааттаах Дүпсүн нэһилиэгин
историятын кинигэтэ биир чопчу нэһилиэк чэрчитинэн муҥурдаммакка, урук-
ку Дүпсүн улууһун архыыпка харалла сытар, норуот номоҕор киирбит баай
матырыйаалларыгар тирэҕирэн оҥоһуллубутунан уратылаах. Ол туох-ханнык
иннинэ түгэх өбүгэлэрбитигэр, Дүпсүн улууһа Дьокуускай уокурук уон улуус-
тарыгар эрэ буолбакка, бүтүн Саха уобалаһын үрдүнэн аата-суола киэҥник
тарҕаныытыгар сүппэт-оспот суолу-ииһи хаалларбыт Афанасьевтар, Поповтар,
Босиковтар, Слепцовтар, Копыриннар, улуус суруксуттара Яков Худяков, Ва­
силий Игнатьевич Никифоров, сүдү биир дойдулаахтарбыт, саха бастакы на­
циональнай интеллигенциятын бас-кос дьоно В.В. Никифоров-Күлүмнүүр,
ини-бии Петр, Михаил Афанасьевтар үрдүк ааттарыгар сүгүрүйүү, тилин-
нэрии, үйэтитии сыалыгар-соругар олоҕурар. Иккиһинэн, билиҥҥи Дүпсүн
нэһилиэгин сирэ-уота саха «Саха омук дэтэн» киэҥ-нэлэмэн Саха сиригэр, ону
ааһан Дьэһиэйгэ, Үккэ, Лаамыга тиийэ ууһаан-тэнийэн, баһылаан-көһүлээн
барыытын биир утума — Дьааҥы Хайатын тэллэҕиттэн Өлүөнэ, Аллан өрүстэр
өҥ хочолорунан, быйаҥнаах алаастарынан сирдэнэн-уоттанан, «һай-һат» диэн
удьуорун-сыдьаанын тэниппит саха биир биллэр аҕа ууһун түгэх өбүгэтэ —
Сүрдээх Дүпсүн төрүт олоҕо.
Үсүһүнэн, 1815 с. сэттэ нэһилиэктээх буолас, 1828—1930 сс. диэри аҕыс
нэһилиэктээх Дүпсүн улууһун киинэ урукку Тэбиик нэһилиэгин Дүөндү Том-
торугар 102 сыл устата тиргиитээн олорбута. 1856 с. туһунан колокуонньа-
лаах Троица таҥара дьиэтэ, 1862 с. бастакы чааһынай оскуола аһыллыбыттара,
манан Дьааҥыга тахсар Буобура суола дэнэр почта трага ааһара. Атыыһыттар
күһүн Дүөндү Томторугар ыйы-ыйынан түмсэн, кыһыҥҥы айан суола ту-
рарын кэтэһэн, ындыыларын, айан атын, тэриэбэтин бэлэмнииллэрэ. Эмиэ
манна кииннэнэн көскө кэлбит каракозовецтар Н.П. Странден, Д.А. Юра­
сов, П.Д. Ермолов уонунан сылларга олохсуйан Дүпсүн ыччатын үөрэххэ
уһуйбуттара, улууска аан бастаан сир үлэтин тэниппиттэрэ, бурдугу, оҕуруот
аһын үүннэриигэ олохтоох нэһилиэнньэни үөрэппиттэрэ, бастакы эмп
өҥөтүн тэрийэн уоспаны утары охсуһууну ыыппыттара. Ити барыта Тэбиик,
билиҥҥинэн Дүпсүн нэһилиэгин ааспыт историятыгар быһаччы сибээстээх-
тэр, арахсыбат ситимнээхтэр. Ол да иһин «Дүпсүн сирэ» кинигэ нэһилиэк
билиҥҥитин кэпсиир бүтэһик олугуттан уратыларыгар урукку улуус олоҕо-
540