Page 195 - 2-с Легей нэьилиэгэ

УУС АЛДАН УЛУУИА

«Туту барытын фронт Tyhyrap!»
Холкуостар сана бедергеен истэхтэринэ нэйилиэк тутаах ыччаттара эдэр-чэгиэн
олохторун толук ууран туран хорсуннук сэриилэйэ сырыттахтарына, тыылга хаал-
быттар аччыктаайын, хоргуйуу алдьархайын керсен этирик туестэммиттэрэ, иниир
тарайаламмыттара. Сут уонна кураан кэмигэр холкуос суейутун энчирэппэккэ уйун
кыйыны туоратыыга отун-майын бэлэмнээйин, керуу-харайыы, бэйэ тыыннаах буо-
луутун ийин туруулайыы бу барыта — сэрииттэн итэдэйэ суох хорсун быйыы холо-
бура. Илдьиркэй таиастаах, этэрик туестээх хороччу улаатан эрэр одолор, эдэркээн
кыргыттар, кун-кубэй ийэлэр, кырдьадастар сылбырхай уу айылыктаах туос аччык
сылдьан, эр дьону солбуйан ыарахан улэдэ умса-тенне туйэллэрэ. Бэйэлэрин харыс-
таммакка «Барыта — кыайыы туйугар, барыта — фронт туйугар» диэн девийинэн
салайтаран улэлииллэрэ.
Салгыы сэрии-сут сылларынаа^ы OfjO саайыттан са^алаан, 40-ча сыл устата
холкуоска, сопхуоска биригэдьиир, управляющий улэтигэр олодун анаабыт талаан­
наах тэрийээччи, оччотооду кэм ууннэрбит ыччата «Бочуот Знага» уордьан кавалера
Г.К.Колесов (1927—1995) кэнэ^эски ыччакка диэн таба ейдввн суруйан хаалларбыт
ахтыыларыттан киллэрэбит.

Байыаннай балай ыанньа ирдэбилинэн
Сэрии ыар тыына ыган-туурэн турдадына, онно эбэн уот кураан туран, куннээди
дьыаланы ессе уустугурдубута. Ити 1941 — 1942 сс. этэ. Ити сайын холкуос оттуур
ходуйаларын 85—90%-нын айьпга туйэн, олорчу сиэн кэбиспитэ уонна ессе куел
хомуйугар киирэн туох да суох гына кэбийэн баран, алаас садатыгар тахсан оту-
майы туртайан олорор гына сиэбитэ. Атырдьах ыйын 10 кунун диэки бадахтаада,
ол айынабыт аны хара туулээх уен буолан, от-мас, тиит мутукчата барыта хара
туулээх уенунэн буруллэн, син нэн олорор буолта. Адыйах хонон баран, тыа-алаас
суоллара барыта ол уенунэн туолан, алаас ийинээди суолу ыраахтан кердеххе, хара
ынах быатын соспут курдук хараара сытара. Кийи ити суол устун хаамтадына, тыайа
хардырдас буолара.
Уот куйаас сатыылаан сир-дойду барыта умайан, ерт уота олус куускэ турбута.
Кырдьадастар, «сиргэ сымыыты уурбут кийи тута буйууйук» дииллэрэ, ол курдук
алдьархайдык сир-дойду умайбыта, халлаан бутуннуу кыйыл буйурук буолбута. Кун
бэрт ыраах, дьэс алтан солуурчах тугэдин курдук кытаран эрэ кестере. Алаастар-
сирдэр бары куех буруонан сабыллыбыттара, ньиксик ыар сытынан анылыйбыттара,
кийи бэлэйин хабархай айыы амтанынан урбуттэрэ. Муру эбэ куулата куех буруо
саба буруйэн, адьас кестубэт буолбута. Маннык алдьархайдаах уот кураан сатыы-
лаабыт сайынын ким да ада келуенэ дьонуттан истибэтэх да, билбэт да этилэр.
Оччолорго айыгганы утары охсуйар дьаат диэн суода, онон оройуон да, холкуос
да салалтата кинини утары механическай эрэ ньыманан охсуйарга дьайал биэрбит-
тэрэ. Ол дьайал быйыытынан, бурдук баайыналарын туда 1 м кэтиттээх, миэтэ-
рэттэн ордук дирин'нээх гына траншея хастарбыттара. Ити омуйахха айьпга туйэн
елуехтээх дииллэрэ. Бийиги, одолор икки куулу холбуу тигэн баран ону сойо сыл­
дьан, айыгганы муггхалаан барбыппыт, онуоха куул быйадайа киирэр этэ. Итиэннэ,
омуйахха кутан баран содоодунан улту сынньарбыт.
Сайын устата биир таммах сиик туспэтэдэ, онон алаастарбыт куеллэрэ олорчу
уолан, хара буорунан оргуйбута. Кыйынын хаар да туспэтэдэ. Хаар хальпга кийи
атадын кехсун сабар-саппат этэ, оннук чараайа. Ол да ийин, кыйынын олус тымныы
туспутэ. Беден куеллэр: Муру Эбэ, Таргылдьыма муустарын халына биир сайаан
икки чиэппэр буолбута. Онтон атын куеллэр муустара бары кэриэтэ хайыаран хаал-
быттара, онон балыктаайыны да тэрийиигэ олус уустук балайыанньа уескээбитэ.
Дьиэдэ киир — дьон дьудьэйиитэ, аччыктаайына, ким сэриигэ одото, ким кэргэ­
нэ елен, ону кэпсии-кэпсии ытайыылара-соиойуулара — бу барыта кийи ейугэр-
санаатыгар олус ыарахан этэ.
Ада дойду Улуу сэриитин сылларыгар 193