Page 16 - Д.С. Андросов - Сэһэн. Өлүөнэ Мүрү

ыытыллыбыттара. Чинчийэр-проектыыр улэлэр олохтоохтук, системалаахтык
барыылара Якутскайдаады «Гидроводхоз» институт директорынан мелиоратив-
най улэдэ баай опыттаах инженер-мелиоратор Протопопов Анатолий Петрович
ананыадыттан тургэтээбиттэрэ.
Якутскайдаады «Гидроводхоз» институт коллектива бэйэтин иннигэр сорук
туруорунан Лена-Муру систематын гидрологиятын, система трассата барыахта-
ах сирдэрин геологиятын сирийэн чинчийбитэ. Болдомтону система тутуллар
ороскуотун хайа табылларынан аччатыыга уурбуттара. Манна системаны наар
трубопроводынан он ордоххо система бэйэдэ турар сыаната найаа ыарыахтаада
кестен турара. Онон ханна табыллар сирдэригэр ханаал устун ууну ыытыыны
уерэтэн керуугэ дьайал бириллибэтэ.Биир кэмнгэ онойуллуохтаах водоем онну-
гар «турба-носуос-турба» систематын туйаныыга проект этиллэ сылдьыбыта. Ол
гынан баран турба устун кэлэр уу турбада олордуллубут носуос хачайдаайынын
хааччыйар кыада суодуттан бу этии тохтотуллубута.
Маннык сорудадынан чинчийээччилэр белохтере Туйма урэх Ленада туй эр
сирин уейээ ертунэн урэх сунньунэн Тумулга диэри тахсыбыттара, онтон Боро-
дон-Суотту суола Туйма урэди бы ha охсор сиригэр кэлэн бараннар суол ардаа
оттунэн кэккэлэйэ Хомустаахха кэлбиттэрэ уонна Хомустаахган Муру-Эбэ ардаа
быйыгар Харана-Тердугэр туй эр гына былааннаан улэлээбиттэрэ. Бу сабадалаа-
йын чинчийэн керуу тумугунэн ууну Лена ерустэн ылан турба устун Тумул
бейуелэгин аллараа ортугэр тутуллубут плотинада ууну куттаран, манна водоем
он ойуллуохтаада. Бу водоем Тумул бейуелэгин аллараа ертугэр плотинатган Туйма
урэх сунньунэн Тумул-Эбэтин Ала-Соболооду холбоон Бородон-Суотту суолу-
гар диэри уу ере анньыллыахтаада, онтон Бородой суолун ардаа ертунэн турба
тардыллан носуойунан Туйма урэх тардыытын ере астаран Муру-Эбэ тардыы-
тыгар тайаарыллыахтаада. Онтон уу ханаал устун Хомустаадынан Эбэ ардаа ба-
йыгар Харана-Тердугэр туйэриллиэхтээдэ. Бу барыллаайын чинчийии тумугунэн
онойуллуохтаах ханаал сунньугэр сытар угус атаастар, тыымпылар, уруйэлэр
икки ардыларыгар сытар урдук ардастары дирин ник хайыы уонна алаастартан,
тыымпылартан тахсар уруйэлэри бысталаан урдук быйыттар онейуллуохтаахта-
ра. Маннык дирин хайыылар ирбэт тон н о онойуллаллара ыарахан этэ. Онон
кэнники трасса сунньунэн ирбэт тогг ириититтэн улахан син ниилэр-алдьаныы-
лар тахсаннар кэнэдэйин ханаал сунньугэр ууну тутуу ыарахан буолар тубэлтэтэ
тахсара саарбада суода.
Маны тайынан система аайар трассатын сунньугэр тулалыыр эйгэдэ киэн
сиринэн почва, уунээйи алдьаныьшарыттан улахан хорумньу тахсыахтаада. Бу
хайысханан чинчийэр улэлэр сунньунэн куйун тымныы туйуутэ - баладан, ал-
тынньы, сэтинньи ыйдарга ыытьшаннар, чинчийэр этэрээт улэтигэр угус ыара-
хаттар бааллара. Ол урдунэн чинчийээчилэр туруоруллубут сорудады кэмигэр
толорбуттара. Бу чинчийиилэр-сабадалаайыннар оччотооду оройуон салалтаты-
гар ийитиннэриллэн испиттэрэ, онон оройуон салалтата чинчийии тумуктэрин
билэ олорбута уонна дьууллэйиигэ активнай кыттыыны ылара, бэйэлэрин сана-
аларын этэллэрэ. Ол курдук бу варианы дьууллэйиигэ лесхоз директора Крылы-
ков Юрий Трофимович маннык эппитэ: «Ирбэт тон усулуобуйатыгар дирин
ханааллары хайыы кэнникитин ирбэт тон киэн'ник уонна дирин ник ириитит­
тэн ханаалы туда улахан ириилэр-син ниилэр барыахтара, ол тулалыыр эйгэдэ
улахан охсуулаах буолуода, ону тайынан инникитин ханаалы улэлэтиигэ ыара-
16