Page 5 - Д.С. Андросов - Сэһэн. Өлүөнэ Мүрү

хо хаалларбыттара. Онтон кэнники Дьокуус кайдаады Ярославскай аатынан кра-
еведеческай музей научнай сотруднига Новгородов Иван Дмитриевич 1956 сыл-
лаахха сайын Муру орто оскуолатын урдуку кылаайын уерэнээччилэрин кытта
сэттэ хонук устата балаакканан хоно сылдьан Муру-Эбэ сыырын урдунэн быа-
нан мээрэйдээбитэ. Ол тумугэр Эбэ сыырын урдунэн эргимтэтэ 97 км диэн
сурукка киллэрбитэ.
Былыр былыргыттан билин'ээнтгэ диэри Тойон-Муругэ атаралыыр атах ай-
гыстыбыт, дьиэрэнкэйдиир атах тиэстибит аххан алаайа. Ол курдук Тойон-Муругэ
сэттэ уон айан аартыктара, келенен сылдьар суоллар уонна сылгы-ынах суеЬулэр
сылдьар ыллык суоллара киирэллэр. Кинилэр Тойон-Муругэ киирэр-тахсар су-
олларын наартыктарынантг ааттыыллар. Олортон сурун ертулэрэ манныктар:
байадантайдар Тойон-Муругэ киирэр-тахсар аартыктара Сиэллээх Аартыгынан
дьонтго-сэргэдэ биллэр. Оттон улуус содуруу нэйилиэктэрин урукку сылдьар
суолларын аартыга Муосталаах Аартык дэнэр. Кинини кытта сэргэстэйэ Кы-
йыл-Сыыр аартыга - билигин содуруу нэйилиэктэр сурун айаннарын аартыга.
Тойон-Муру ардаа байыгар улуус Дьокуускай куораты кытта сылдьыйар гра-
вийдаах суолун аартыга Харана-Тердун аартыгынан бьшыр-былыргыттан аат-
танар. Бу аартыгынан Ада дойду Улуу сэриитин сылларыгар улуус 2189 бастытг
ыччаттара сэриигэ аттаммыттара. Кинилэр угэс курдук Харана-Тердун аарты­
гынан тахсан, Улуу-Эбэлэрин корон олорон чэйдээн-сынньанан баран, билли-
бэт дьылдаларын утары унньуктаах уйун айан'Н'а аттаналлара. Ону бэлиэтээн
улуус общественноБа Тойон-Муруну оно йен турар ahagac сиргэ ейдебунньук
сэргэлэри туруортаабыта. Итини таЬынан биир былыргы кырдьадас аартыгынан
Чемчогой тумуЬун ардаа сынаанын Эбэдэ киирэр Xah ыылаах- Аартык, бу аарты­
гынан урут кыЬын н ы кэмнэ дьаам суолуттан - Аккыырый Суолуттан арахсан
улуус киинигэр Томторго кэлэллэрэ. Тойон-Муругэ киирэр хас аартык аайы,
Эбэ сыырын урдугэр уунэн турар тииккэ бьшыргы саха сиэрин-туомун быБы-
ытынан бэлэх ыйыыр мастара бааллар. Бу ытык мастары хас биирдии айанньыт
ытык иэЬин курдук быБа ааспат, бэлэх биэрэн барар.
Былыргы олохтоохтор Муру-Эбэлэрин иилии эргийэ сытар урдук сыырын
утэн киирбит тумулларыгар тус-туспа ааты биэрбиттэрэ. Ол курдук Ypyir-Aap-
тык тумула - Быйдыттан киирэр уруйэ ардаа етте. Булун тумула - Булун колуйэ
ардаа етто. Отен тумула - биир саамай урдук тумула, билигин «Заправка тумулу-
нан» ааттыыллар. Бадар, былыр балык ыамын садана ероебет етоне, кэрээбэт
кэдэтэ куннэри-тууннэри тохтообокко чоргуйбуттарыттан аатгаабыттара буолуода.
Салгыы Улуу Эбэ орто халдьаайытыгар утэн киирбит сыгынньах урдук тумулу-
гар былыргы кыргыс кэмигэр араас биис уустарын дуолан куустээхтэрэ, бутэй
булгуннээхтэрэ бэрт былдьайан охсуйан куон корсубуттэрэ, курэс былдьаспыт-
тара буолуо. Ол и Инн Курэйэр Тумула диэбитгэрэ буолуо. Бадар, араас ада ууста­
рын устар ууну сомодолуур, уу сууругун курдук кутан-симэн туойар уус тылла-
ахтара хоту дойдуга кырыалаах кыйын аайан, самаан сайын эргиллэн кэлиитин
уруйдаан-айхаллаан корсор улуу ыЬыахтарыгар илин-кэлин былдьайан, хас да
куннээх-туун олон холоон курэс былдьаспыттара буолуо. Бадар, улуу ойууттар,
удадаттар курэс былдьайан туойан-кутуран турбуттара эбитэ дуу.
Билигин ол былыргы аата-суола сутэн, ман най сан а уйэ албаНа - радио тар-
даныытыгар манна аан ман най 1933 сыл радио-узел дьиэтин тутан кийилии
санардан сехтербуттэрэ-махтаппыттара. Ол ийин «Радио тумула» диэн аат бэ-
5