Page 10 - Д.С. Андросов - Сэһэн. Өлүөнэ Мүрү

дин сунньунэн хорууну хастарбытынан барбыта. Хорууну хаЬыыга улэлээбит
дьоннор Эбэлэриггэн: «Муру-Эбэбит, эйигин абааЬы керен кеЬерееру xahap
буолбатахпыт. Бийиги Кылыкынай кехсун харадын хаЬабыт. БиЬигини буруй-
даама, буруйдаах Кылыкынай,» - диэн урукку кэм сиэринэн-туомунан уокка ас
биэрэ-биэрэ кердеспуттэрэ yhy.
Элбэх куннээх тубуктээх улэ бутэн, хоруу бэлэм буолбут. Арай хоруу уонна
Эбэ куелун икки ардьшарыгар кылгас буор модьодону хаалларбыттара. Тойон-
норо Кылыкынай баарыгар ол буор модьодо аттыгар кутаа оттоннор, урукку
сиэринэн-туомунан уус тыллаах-естеох кырдьадас одонньорунан уоту aharra-
ран, алдаан кердеЬуннэрэн баран, буор модьодону алгыс эппит одонньорунан
сиирэ хастарбыттара. Уу бытааннык устан иЬэн, бурууттан хоруу икки етгун
син нэрэн, хорууну буелээбит. Дьон уу барыыта тохтообутуттан дьулайан кэн-
нилэринэн тэйбиттэрэ. Уордаах-кылыннаах Кылыкынай кулуба эриэн талады-
нан сири таЬыйа-таБыйа, Эбэ иччитин уедэн ыйыытаабыт-хаЬыытаабыт: «Эн
дирин далайын' уутуттан квдурэтэн, ходу ha тайааран, бар дьоннун аЬатыаххын-
иитиэххин бадарбаккын!» - диэбит. Кылыкынай итинник быЬыьшаныытын дьон
суергулуу кербуттэр, аньыыны он орбутун сехпуттэр. Кылыкынай, уода-кылы-
на аайан, дьонугар биир да тылы эппэккэ, ман ан-элэмэс биэтин миинэн, Аччы-
гый-Эбэ халдьаайытынан aahap айан суолун устун айанната турбут.
Номоххо этиллэринэн, Кылыкынай уон ус буукка чугаЬыыр ыйааЬыннаах
ускэл киЬи эбитэ yhy. Аччыгый-Эбэттэн арахсан Бурдаанай урэдинэн айаннаан
истэдинэ, кехсе тыаЬаан ыалдьан барбыт. Кылыкынай сайылыгар Хаптанада
тахсан ус кун устатыгар ыалдьан елон хаалбыт. Бар дьоно кини елуутун туЬу-
нан: «Кылыкынай улуу Эбэни кейврееру гыммытын иЬин Эбэ иччитэ кехсун
харадын дьеле бырахпыт» диэн уос номодо онорбуттар. Ити тубэлтэ 1860 сылга
буолбутун туЬунан Саха государственнай архивыгар сытар докумуон туоЬулуур
(Ф3/4, 0-2, Д-1617). Бу докумуонтгта 1860 сылга Хотугу улуустарга кыЬын н ы
суолунан теЬе буут бурдук тиэллибитин туЬунан оччуокка этиллэр. Ону нуучча-
лыы туох баарынан суруйабын, онно этиллэр: «До отчета, т.е. 25 августа 1860
года Васильев Степан Иннокентьевич - голова умер». Онон Муру-Эбэни
кейерееру гыныылара 1860 сыла чуолкай.
Научнай кэтээн керуу тумугунэн, 1932 сыллаахха Эбэ куелун иэнэ 41,2 кв.
км. тэннэспит. Саамай дирин' сиринэн 10-12 м, уутун сабардама 152 (106) куб. м.
эбит. Эбэдэ ууну киллэрэр урэхтэр 1944-45 сс., 1954-55 сс., 1967-68 сс., 1978-79
сс. кылгас угут кэмнэргэ ууларын киллэрэ сылдьыбыттара. Эбэдэ уу киириити-
гэр биир тубэлтэ туЬунан Ада дойду сэриитин активнай кыттыылаада, педагоги-
ческай улэ ветерана, суруйааччы Бурцев Николай Данилович бу курдук ахтар:
«1925 сыллаахха саас мин «испанкада» ыалдьа сыттахпына, сааскы Ньукуо-
лун кэнниттэн елгемнук халын ньиччэдэй хаар туй эн ууллубута. Онно Буочара
урэдэ Kyohagac куелун толорбута, онтон Илин урэх уута Тарыннаах - Атахха
уонна Tohogo куелугэр киирбитэ, онно Tohogo куелэ кен уЬун ортотунан уулам-
мыта,» - диэн кэпсиир. 1965 сыллаады кэтээн керуугэ куел иэнэ 1719 сылы
кытта тэинээтэххэ хас да тегул аччаабыта, дирииэ 8-9 м тиийбитэ.
Билигин Эбэ куелэ уолан, хордодой ходуЬалара, мэччирэинэрэ уонна баа-
Ьыналара куурдулар-хаттылар, уунууну биэриилэрэ мелтеетулэр. Урут аатыран
уунэр баайыналар бырадылыннылар, эрбэЬининэн саба ууннулэр, туЬата суох
буоллулар. Эбэ куелун уолуута олохтоох нэйилиэнньэдэ уонна тулалыыр эйгэдэ
10