Page 16 - С.С. Аржаков Уус-Алдан үлэһит дьоно

муйарын ситиспит, оскуола акылаатын үчүгэй сиргэ түһэртэр-
бит.
Оскуолаҕа кыыс оҕону үөрэтии боппуруоһун 1914 сыллаах-
ха оскуола уобаластааҕы инспекторыгар күүскэ туруорсан,
уолаттар үөрэнэллэригэр 140 солк., кыргытгар үөрэнэллэригэр
- 60 солк. көрдөттөрөн, 5 кыыс оҕону үөрэппит.
Ити сыл атырдьах ыйын 4 күнүгэр Саха уобалаһын миссио-
нерскай оскуолатын съеһыгар «Сахаларга дьахтары үөрэх-
тээһин наадатын туһунан» улахан дакылааты («Ленские вол-
ны» сурунаал 6-с 19-гэр 1915 с. толору бэчээтгэммитэ) нуучча-
лыы оҥорбута. Съезд кыттыылаахтара Е.С. Аржакова дакылаа-
тын олус биһирээбиттэрэ уонна олоххо киириитигэр баҕа са-
нааларын эппиттэрэ.
Бу дакылаатыгар Е.С. Аржакова тугу эппитэй?
Сахаларга кыргыттары үөрэггэрэр өй-санаа суоҕа. Кинилэ-
ри дьиэ хаһаайкалара, омук аналлара диэн этэллэрэ. Ону Евдо-
кия Софроновна Саха сиригэр аан маҥнай саҥалыы өйдөөн-
көрөн сөптөөх утарыыны оҥорбута. Олох дьэбэрэтитгэн тах-
сан, дьахтар оҕону иитиигэ сүрүн күүс буолуохтааҕын дакаас-
таабыта. Дьиэ-уот тутула барыта кинитгэн тутулуктаах. Били-
гин олус дьадьаҥытык, киргэ-хоххо, ньүдьү балайдык олорол-
лор. Дьиэ хотону кытта бииргэ турар, баанньык суох. Бу
түмүгэр сөтөл, трахома, араас ымынах, сыстыганнаах ыарыы
барыта дьону-сэргэни түүрэ тутар. Киһи өлүүтэ, оҕо, дьахтар
өлүүтэ баһаамнаан турар. Саха губернатора И.И. Крафт ту-
руорса сатыыр да, тыа сиригэр хамсааһын суох, хараҥаҕа му-
нан олороллор.
Аны тыа сиригэр сүөһү иитиитин ылан көрүөҕүҥ. Манна
сүрүн күүһүнэн эмиэ дьахтар буолар. Сүөһү көрүүтэ, ынах
ыаһына, үүтү астааһын, хаһааска үлэлээһин - барыта дьахтар
анала.
Олорор дьиэ-уот мөлтөх, дьукаахтаһан олоруу үгүс. Дьахтар
оҕотун 5-6 эрэ күн эмиийинэн аһатар, онтон арааран үүккэ,
эминньэххэ ыытар. Кир-хах, муостата суох дьиэ, табаах ыыс-
пата оҕону тумнарар. Оҕо таҥаһын сылга 2-3 эрэ сууйаллар.
Мэнээк силлииллэр-хаахтыыллар, онно оҕо сылдьар, үнэр. Бу
туһунан соҕотох үрдүк үөрэхтээх врач Сокольников эппитинэн
100 оҕоттон 82-тэ өлөр, отгон хаалбыт 18 оҕо ыарахан усулуо-
буйаҕа тыыннаах буолар туһугар эрэ мөхсөр. Үөрэҕэ суох тугу
да аттаран билбэт ийэ, саха дьахтара, маннык ыар олоххо оҕону
иитиитигэр тугу оҥоруой? Ким киниэхэ көмөлөһүөй? Эрэ
наар булт, үлэ эккирэтиитигэр, от-мас булуутугар күнэ-дьыла
барар. Дьахтар ханнык да общественнай эйгэҕэ тардыллыбат.
Наар сүөһүнү, оҕону, дьиэни-уоту көрүүгэ хатар. Онон өй-са-
14