Page 102 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

... ................ ...... :........ Дойдум * Уус-Алдан Хорото ............. = .......................... = = = = =

1933-41 сс. диэри, онтон 1946-51 сс. диэри барыта 12 сыл устата Хоро оскуолатын сэбиэдиссэйинэн
уонна учууталынан үлэлээбитэ.
Василий Николаевич 1932 сыллаахха Чараҥҥа, оройуонна аан бастаан аһыллыбыт пионерскай
лааҕыры тэрийэн үлэлэппитэ. Бары кыһамньытын оҕолорго чиҥ билиини биэрэргэ уонна оҕолор
сайынны сынньаланнарын пионерскай лааҕыры аһан оҕо эт-хаан өттүнэн сайдыытыгар, военнай
патриотическай өттүнэн иитиллиилэригэр элбэх сыратын биэрбитэ. Василий Николаевич Хоро
начальнай оскуолатыгар үлэлиир сылларыгар кинини кытта сайынны кэмнэ пионерскай лааҕыр
оҕолоругар баһаатайдарынан үлэлээбит комсомолецтар Крылов Семен Степанович I, Крылов
Семен Степанович II, убай быраат дьоннор Хоро начальнай оскуолатын оҕолорун иитиитигэр
бэрт элбэҕи оҥорбуттара диэн ахтыах кэриннээхпит. Кинилэр тэрээһиннэринэн Чараҥна үс
спортивнай площадкалар тэриллэннэр оҕолору сайынны кэмнэ спорка, ГТО /готов труду, обороне/
нормаларын толорууга эрчийбиттэрэ. Ворошиловскай стрелокка үөрэнэн значоктары ылан үөрэр-
бит-көтөрбүт. ГТО, Ворошиловскай стрелок норматын толорон ылбыт значоктар оччотооҕу биһиги
кэминээҕи оҕолорго, билигин хайа ордеҥҥа тэннээҕэ буолла? Оччо күндүтүк саныырбыт.
Хоро начальнай оскуолата Сэрии иннинээҕи уонна сэрии сылларыгар советскай былаас олох-
тообут сана декретгэрин, культурнай революцияны олоххо киллэриигэ, колхозтары тэрийиигэ, Аҕа
дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар колхозтары тэрилтэ хаһаайыстыба өттүнэн бөҕөр-
гөтүүгэ, культурнай сырдатар үлэни ыытыыга, ыччаты коммунистическай тыынна иитиигэ, араас
сезоннай үлэлэргэ нэһилиэккэ төһөлөөх улахан кылааты, нэһилиэк социальнай, культурнай,
экономическай уонна өй-санаа өттүнэн сайдыытыгар киллэрбит кылаата мунура суох элбэх.
Сэрии сылларыгар ас-үөл, таҥас-сап, туттар тэрил, учебнай пособиелар тиийбэттэрэ, оттук
мае проблемата о.д.а. кыһалҕалар кэмнээх буолуохтара дуо. Маныаха барытыгар педагогичес-
кай коллектив кыһамньыта үөрэнээччилэрин тустарыгар эттиин-хаанныын бэринэн үлэлээһинэ
быһаарар оруоллаах. Ол курдук биир түгэни аҕыннахха, 1945 с. алтынньы ый 16 күнүгэр учуутал-
лар Пухова Мария Васильевна уонна Заровняева Екатерина Сергеевна кыттыылаах акта оно-
һуллубут. Ол актаҕа этиллэринэн: 10 тулаайах оҕолор ис да, тас да танастара суох, эгэ утуйар
танас кэлиэ дуо, букатын сыгынньахтар, итини таһынан 20 интернакка ылыллыбыт оҕолор итинтэн
ордуктара суох диэн ыйыллыбыт актаҕа. Бу оҕолорго наада буолар ис уонна тас танастарынан,
истээх танастарынан, атах танастарынан уонна утуйар танастарынан хааччыйар туһунан актаҕа
сиһилии суруйан туран, Саха ССР наркомпроһуттан көрдөспүттэр. Дьэ, итинник уонна итиниэхэ
маарынныыр проблемалар оччотооҕу оскуола иитэр, үөрэтэр үлэтигэр күннэтэ көрсөр ыарахаттара
үгүстүк буолаллара.
1969-70 сс. үөрэх сылыгар начальнай оскуола базатыгар У-У1 кылаастар аһылланнар, 1971 с.
аҕыс кылаастаах уопсай үөрэхтээһин оскуолатыгар кубулуйбута. 1969 сыллаахха оскуола дьиэтэ
салҕаммыта, урукку эргэ оскуоланы көһөрөн билиҥни оскуола таһыгар тутан мастерской оҥос-
тубуттара. Быйыл ити мастерскойу салҕаан, ититэр систематын оҥорон үлэҕэ киллэрдилэр. Сана
алта саастаах оҕолор үөрэнэллэригэр анаан тутуллубут дьиэ сотору кэминэн үлэҕэ киирээри турар.
ССКП КК уонна ССРС министрдэрин советын 1977 сыллаахха тахсыбыт «уопсай үөрэхтээһин
оскуолаларын үөрэнээччилэрин үөрэтиини, иитиини уонна кинилэри үлэҕэ бэлэмнээһини салгыы
тупсарар туһунан» уурааҕынан олоххо киллэриигэ оскуола педколлектива үгүс өрүттээх үлэни
ыытар. Оройуоҥҥа биир бастакынан толору үөрэтии кабинетнай систематыгар киирбиттэрэ.
Бу үлэни тэрийэн ыытыыга 1973 сылтан директорынан үлэлээбит үрдүк үөрэхтээх математик
Иван Афанасьевич Алексеев баһылаан-көһүлээн салайан кэллэ. Бэйэтин баай педагогическай
үлэтин опытынан, салайар дьоҕурунан, талааннаахтэрийээччинэн оскуола материальнай базатын
бөҕөргөппүтэ. Ол түмүгэр, ити кэминээҕи ирдэбилгэ сөп түбэһиннэрэн нуучча, саха тылларын
уонна литератураларын, математика, физика, химия, биология, история, география, черчения,
физкультура кабинеттара уонна үс начальнай кылаас кабинеттара тэриллэн үлэлээбиггэрэ. Оскуола
мастерскойугар араас станоктар, кабинеттарга үөрэтии технической средстволара булуллубут-
тара. Омук тылын кабинетыгар лингафоннай аппарат, математика кабинетыгар хардарыта си-
бээстээх автомодульнай кылаас аппарата туруоруллубута. Оскуолаҕа библиотека, пришкольнай
участок үлэлээбиттэрэ. Кылаастарга уонна коридорга араас сибэккилэри үүннэрэллэр.
Оскуола саҥалыы үөрэх программатыгар киирэн баран, хас кылаас аайы кут-сүр уруога ыы-
тыллар. Оҕолору бэйэлэрин дьоҕурдарынан корен сайыннарыыга, туостан, мастан, танастан, ти-
миртэн араас сахалыы оҥоһуктары оҥорууга үөрэтэллэр. Оскуола ис оформлениета сахалыы
концепцияҕа олохтонон, онно сөп түбэһиннэрэн барыта уларытан оноһулунна. Оскуола матери-
альнай техническэй базатын ханатыыга утумнаах үлэ салгыы ыытыллар.

98