Page 97 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

= .......... - Хоро нэһилиэгин историята == . ................................ .....

буоллаҕына, миигин ийэбиттэн көҥүллэтэн «Хабырыллаҕын уларыс» диэн көҥүллэтэн илдьэ ба-
рара. Ол баран «Нэлээҥҥэ» (билигин Майаҕас ферматын турар хонуутугар) күөрэгэй сымыыт-
таабыт уйаларын көрдөттүүрэ. Оччотооҕуга күөрэгэй элбэх буолан хонууга хойуутук уйаланан
төрүүр эбит этэ. 1931 с. Чараҥҥа аан бастаан оскуола аһыллыытыгар, кини эрдэттэн сурукка
үөрэммит буолан иккис кылааска быһа киирэн, Максим атыыһыт дьиэтигэр үөрэммитэ. Оттон
биһиги маҥнайгы кылааска Бурцев Митрофан Васильевич дьиэтигэр үөрэммиппит. Ити сыл кини
Уйбаанчыктаахха дьиэлэммитэ. Оттон мин Өлөҥ Атахтан сылдьан үөрэммитим. Сороҕор миигин
дьоммуттан көҥүллэтэн хонноро илдьэрэ. Оччоҕо иккиэн хоонньоһо утуйарбыт. 1930 сыллаахха
«Куотука» колхоз тэриллибитин кэнниттэн эбэтинээн колхозка киирбиттэрэ. Кыра эрдэҕиттэн
уһуллаҕас унуохтаах, дьорукунайбыт, сүрдээх оонньуулаах, үчүгэй майгылаах оҕо буола улааппыта.
Тулаайах буолан салгыы үөрэммэтэҕэ. Хара ааныттан колхоз туруук үлэһитэ буолбута. Былыр
колхозка саҥа кэлэр охсор, мунньар массыыналарыгар үлэлиир аттары үксүлэрин комсомолец
Крылов Н.Н. айааһаан үлэлэппитэ. Кини хаһан да охсор массыына аттыгар чугаһаабатах, тыаһыт-
тан үргэн ыстана сылдьар хаҥыл аттары айааһаан сыҥаахтарыттан ылан баран ыыппакка күнү
күннүктээн эрийсэн аттары кытта өрө туста сылдьар буолара. Аан бастааҥҥы аттары кини курдук
ким да ылсан айааһаабатаҕа. Кэлин аттар тыаска-ууска үөрэммиттэрин кэннэ айааһыыр буол-
буттара. Кини колхоз бары үлэтигэр актыыбынайдык кыттара, олус кыайыылаах үлэһитинэн бил-
лэрэ. 1938 с. үчүгэй үүнүүлээх сыл буолбута. Ол сыл кини, Крылов Гаврил Александрович II
колхозка холбообут аатырбыт ахсым айаннаах атын айааһаан сэттэлии га сири «Өлөҥ Атахха»,
«Уһун Күөлгэ» мустарбыта. Оччотооҕуга хаачыстыба иһин охсуһуу күүскэ турара. Салаа да
оту хаалларбат иһин субуулар икки ардыларынан хайаан да туоралааһын ыытыллара. Онон мунньуу
икки сирэйинэн барара. Ити сыл кини «Аппараат» диэн аатырар аты охсор массыынаҕа оҥоһуллубут
приспособлениенан бурдугу быстарыыга түүтэх баайааччынан үлэлээбитэ. Күҥҥэ 1000-1200 түү-
тэҕи бастайааннай баайара. Аппараат түһэрбит бурдугун түүрэ харбаан ылаат, ааһан иһэн ньил-
бэгин үрдүгэр начаас үлүгэр баайа охсоот, кыыратан иһэрэ уонна саҥа түүтэххэ сүүрэрэ. Ол
курдук, күнү күннүктээн аппарааты эккирэтэн сүүрэн хорҕолдьуйан иһэр буолара. Кини наһаа
түргэнник туттарын түүтэҕи тохтообокко эрэ хайдах сатаан баайарын сөҕөллөрө. Күнүс эбиэккэ
тахсыах иннинэ уонна киэһэ үлэттэн уурайан тахсыах иннинэ баайбыт түүтэхтэрин сосулуоннаан
уонна тохтубут сиэмэтин ыраастаан тахсара. Оччотооҕуга «биир да түөрэх сиэмэни тохпокко»
диэн хаачыстыба иһин күүстээх охсуһуу ыытыллара. Сиэмэ элбэхтик тохтубут буоллаҕына, ол
сиргэ кэлэн саамай хойуутук тохтубут сирин булан биир квадратнай миэтэрэни мээрэйдээн, ол
иһигэр тохтубут куолаһы барытын итигэстээн ылан мэлийэн туорааҕын киистэтиттэн арааран
баран ыйаан көрөллөрө уонна биир гектарга бачча сүтүгү таһаарбыккын диэн суоттаан таһаа-
раллара. Элбэх сүтүк таһаарыллыбыт буоллаҕына, уоттаах кириитикэ турара. Ол инниттэн баа-
йааччылар бары үлэлээбит сирдэрин ыраастаан тохтубут киистэлэри хомуйан, баайыылар быыс-
тарыгар түспэт гына кыбыта анньан тахсаллара. Ыһыы, хомуур хампаанньаларын бириэмэтигэр
культурнай отууларга агитационнай үлэ күүскэ ыытыллара. Биирдэ от үлэтигэр Бүөр Күөлгэ элбэх
киһи түмсүбүтэ. Оччотооҕуга Бүөр Күөл бүтүннүү оттоноро. Табыаскалар дьиэлэригэр от киллэ-
рэн баран муостанан тэлгэнэн сытарбыт. Сорохпут ампаарга сыталлара. Оччолорго «Чолбон»
диэн сурунаалга П.А.Ойуунускай суруйбут «Улуу Кудаҥса» диэн кэпсээн хас да киэһээ Чукай
аахпытын бары олус таптаан, таттаран истибиппит. Тыла-өһө олус ууһун, ааҕааччыбыт да онуоха
сөп түбэһэр гына олус ис хоһоонноохтук ааҕан куллугураппытын сөхпүппүт. Комсомолец Крылов
Николай Николаевич Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ немецкэй фашистскай халабырдьыт-
тары утары охсуһууга кыргыһыы хонуутугар геройдуу охтубута.

Бастакы коммунистар
1. Копырин Петр Петрович Хоро нэһилиэгэр «Илин үрэх» «Тыаныкы» диэн сиргэ дьаданы
кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1931 сылтан ССКП чилиэнэ. Нэһилиэккэ ТСОЗ-тары тэрийиигэ активнай
кыттыыны ылбыта. 1937-38 сс. Хоро нэһилиэгин исполкомун председателэ. 1939-40 сс. «Куотука»
колхоз председателэ. Сэрии сылларыгар Түүлээх нэһилиэгин Советын председателэ. Онно үлэлии
олорон ©лбугэ.
2. Бурцева Мария Гаврильевна 1910 с. Хоро нэһилиэгэр Нэлим үрэххэ дьаданы кэргэнтэн тө-
рөөбүтэ. 1932 с. БСК/б/П чилиэнэ. Журналистка.
3. Макеев Федор Дмитриевич 1904с. Хоро нэһилиэгэр Илин үрэх Чыраанайга төрөөбүтэ. 1931
с. БСК/б/П-чилиэнигэр кандидат. 1932 сылтан БСК/б/П чилиэнэ.
4. Бурцев Данил Гаврильевич 1892 с. Хоро нэһилиэгэр Чарашга орто бааһынай кэргэҥҥэ тороо-

93