Page 10 - Сергей Васильев. Приметы о погоде, урожае и охоте якутов Соттинского наслега

ХОМУЙБУТ КИҺИТТЭН
Саха народун билгэтэ, дьылҕалааһына бэрт элбэх. Олор кун-
дьыл, халлаан үунээйи, сүөһү-ас, булт, олох-дьаһах онтон да
атыннар тустарынан араарыллаллар. Маннык улахан суолта-
лаах матырыйаал хотон сурулла да илик, бэчээттзммитэ да бэрг
аҕыйах.
Биһиги народпут үгус үйэлэр усталарыгар уунэр уунээйчгэ*
хамсыыр харамайга, киһи хараҕар кестөр барыга барытыгар туох
уларыйыы, хамсааһьш та'хсарын бэлиэтии корён, сылыктаан, ту-
муктээн испитэ. Ол бэлиэтии көрбүтүн, тумуктээбитин, сылыктаа-
бытыч билгэ дьылга оҥостубута; ити курдук кини айылҕа кистэ-
лэҥнэрин арыйар мыыдарас өйүн күүһүнэн олоҕор, үлэтигэр-хам-
наһьҥар да туһанара.
Саха сирэ киэҥии, айылрата арааһын, народтарын олоҕо үгүс
көрүҥнээҕин быһыытынан, саха билгэлэрэ эмиэ элбэх көрүҥнээх-
1 эр. Биир суол түбэлтэлэргэ ылыллыбыт билгэлэр сүнньүнэн биир
майгыннаахтар, утарсыылара суох буолаллар, ол аата кинилэр
угус ахсааинаах уопутунан бэрэбиэркэлэммит билгэлэр буолаллар.
Бу үлэ Уус-Алдан оройуонун биир нэһилиэгэр тарҕаммыт, үк-
сугэр тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах билгэлэри хомуйан, ону
системалаан он'оруу буолар. Бу сиргэ тарҕаммыт билгэлэр аразс-
төрүттээхтэр: бу дойдуга уөскээбит билгэлэри кыгта гзҥҥз
атын сиргэ үьекэзбит билгэлэр, кинигэттэн киирбит, итэҕэлтэк
үөскээбит билгэлэр баар буолаллар.
Суотгуга хомуйбут билгэлэрбитигэр олохтонон манныгы бэлиэ-
гиэххэ сөп: 1) билгэлэр элбэх сыллар усталарыгар оҥоһуллан. олох-
суйаллар; 2) сүөһү иитиитин, булт, дьыл кун, халлаан туһунан билгэ»-
лэр үгүстэр; итэҕэлгэ олоҕурбут билгэ уонна кульгурнай уүнээйилэр,
сир анныттан хаһыллар кылаат тустарынан билгэ аҕыйах; 3) аҕы-
йах түбзлтэлэртэн оҥоһуллубут тумүктэр билгэ буолач барбыт-
тар; 4) атын сиртэп кэдбит эбэтэр кинигэттэн киирбит билгэлэр-
олохтоох усулуобуйаҕа, олохтоох билгэлэргэ сөп түбэһэр буол-
лахтарына эрэ, олохсуйаллар, олортон сөн түбэспэт буоллахтары-
на, олохсуйбаттар, бэрт сотору сүтэч хаалаллар. Холобур,
СуОТТуГЛ ТЭЛЛЭН уүИЭрИИЭН КврӨН «ТИИҤ ЭЛбЭХ б у О Л у о » . ЭҺЭ ЭрДЭ'
8