Page 11 - Сергей Васильев. Приметы о погоде, урожае и охоте якутов Соттинского наслега

тахсарынан «дьыл эрдэ кэлиэ», суор элбэҕичэн «бөрө элбэх эбнт»
днэбэттэр. Ити билгэлэри хоту сылдьыбыт түүлээхситгэр бары
бэркэ билэр билгэлэрэ. Онно сылдьан, ити билгэлэри кытта
аахсаллар, ол гынан баран дойдуларыгар кэллэхтэринэ, манна
олору туттубаттар. Итп таһыттан кэлэр билгэ олохтоох дойду
климатическай уонна хаһаайыстыбаннай усулуобуйаларыгар сөп
түбэспэт буоллаҕына, туһаныллыбатын көрдөрөр.

* * *
Народ бэйэтин үлэтин хамнаһын уопутунан, айылҕа көстүүлэ-
рин бэлиэтии көрбүтүнэн, ону таһынан сүүрэр атзхтаах, көгөр кы-
наттаах. үөн-көйүүр быһыыларынан-майгыларынан элбэх сыллар
усталарыгар сылыктаан бит-билгэ, дьылҕалыыр дьылҕа оҥостор.
Оннук билгэлэр, дьылҕалар элбэх өттө кырдьык буолал-
лар, үксүгэр научнай билиилэри кытта сөп түбэсиһэллэр. Аҕыйах
холобурдарда ылыталаан көрүөҕүҥ: «Куобах эмис кыһыныгар
сиргэ сылдьар сылгы эмис буолар». Куобах, сир аһылыктаах буол-
лаҕына, эмис буолар. Сир аһылыктаах буоллаҕына — сылгы эмис
буолар. «Ыкса күһүн ардахтаах уонна кыһын хаара чараас буол-
лаҕыка—сиргэ сылдьар сылгы дьүдэйимтиэ буолар». Ити кэнчээ-
ри мууһурарыттан уонна сылгы тоҥоруттан буолар. «Тойон
ыҥырыа үүнээйи скбэккитэ элбэх сүмэлээх сайыныгар мүөтү эл--
бэҕи мунньар». Сайынтгыта сылаас, сөбүгэр ардахтаах буол
лаҕына — үүнээйи тахсыыта уохтаах, чэл күөх буоладччы.
От үксэ сибэккилэнэр, сибэккилэрэ бөдөҥ буолаллар уон­
на миннькгэс сүмэлэрэ ньалҕарыйан олорор буолааччы. Он­
нук сайын тойон ыҥырыа элбэх мүөтү муиньар. Онон от
өҥ, сүөһүго тотоойу буолара биллэр. Бастакы үүнээйилэр хайдах
үүнэллэричтэн көрөн, ол сиргэ кэнники үүнээйилэр хайдах үү-
нүөхтэрин билиэххэ сөп. «Онуур маһа бэһэл, тииттэрин силиһэ
туруору (өрө хоппоччу) үүммүт буоллахтарына, ол сиргэ бурдук
тахсыыта мөлтөх буолуохтаах». Оннук сирдэри солоон, бурдук
сирин кзҥэтии табыгаһа суоҕунан ааҕыллыахтаах. Ньургу-
һун учүгэндик таҕыстаҕына, от, бурдук маҥнайгы тахсыыта
уохтаах буолара сөп. Ол да курдук баҕа батаһа эрдэ сибэкки-
тийдэҕинэ от, бурдук эрдэ ситиэхтээх. Халлаан сулустара, кун-
нэр, ыйдар, чолбоннор, онтон да атыттар сырыылара айылҕаҕа
сабыдыаллаах буолаллара биллэр суол.
Кылгастык эттэххэ, билгэ үксүн киһи аймах уопутунан бэрэ-
биэркэлэммит, үөрэҕинэн дакаастанар буолуохтаах. Онон үөрэххэ
биллэр матырыйааллары куруутун эбии толоро турар, биһиги чин-
чийээччилэрбитин саҥа фактары үөрэтэн билэргэ утэйэр.
* * *
Народ билгэтэ практическай суолтатын сүтэрэ илик, өтөр
сутэриэ да суоҕа. Баромстрынан уонна атын да тээбирнннэрянэн

9